Değerli meslektaşlarım,[1]
Bugün sizlere Türkiye’de etnopedagoji biliminin gelişimini ve Türk etnopedagojisinin temel dinamiklerinden söz edeceğim. Konuşmamı, son günlerde Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) ile Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) ortak yayını olarak çıkan “Türk Dünyası Etnopedagojisi” adlı kitaptan söz ederek bitireceğim.
Etnopedagoji Kavramı
Etnopedagoji, bir toplumun kendi geleneğinden getirdiği deneyimle ülküselleştirdiği “ideal insanı” elde etmek için uyguladığı çocuk yetiştirme biçimi ve bu bilginin sistematik incelenmesidir. Bu disiplin, folklorik unsurları (masallar, ninniler, atasözleri, türküler, oyunlar, töreler vb.) eğitim araçları olarak değerlendirir ve modern pedagojiye entegre etmeyi hedefler. Etnopedagoji, “millî ideoloji eğitimi” olarak da nitelendirilir; çünkü her milletin kendi kültürel kodlarıyla şekillendirdiği insan tipini korur ve aktarır.
Bilimin kurucusu, 1962’de terimi ortaya atan Çuvaş kökenli eğitimbilimci G.N. Volkov’dur. Volkov, etnopedagojiyi “halkın geleneksel eğitim sistemlerini, folklor üzerinden derleyen, sistematikleştiren ve çağdaş eğitime uyarlayan” bir disiplin olarak tanımlamıştır. Bu yaklaşım, özellikle Sovyet sonrası Türk dünyasında hızla gelişmiş, araştırmacılarla teorik ve uygulamalı temeller güçlenmiştir. Batı’da ise çokkültürlü eğitim veya kültürlerarası pedagoji gibi kavramlarla sınırlı kalmış, sistematik etnopedagojik çalışmalar nadir görülmüştür.
Türkiye’de Etnopedagojinin Başlangıcı ve Kurumsallaşması
Türkiye’de etnopedagoji, eğitim bilimleri içinde oldukça yeni bir alandır. Halkbilimi birikimi zengin olsa da, bu birikimin eğitim bilimcileri tarafından “empirik bilgi”den “bilimsel kuramlara dönüştürülmesi gecikmiştir. Ceditçilikten başlayıp Ziya Gökalp’in görüşleriyle biçimlenen ve Atatürk dönemindeki eğitim devrimleriyle yerleşen “millî eğitim” yaklaşımı, geleneğin resmi müfredata yansıması açısından önemlidir.
Türkiye’de etnopedagojinin kuramsal çerçevesinin oluşmaya başlaması, bu alanda kitapların yayımlanmasıyla başladığı söylenebilir. Etnopedagoji: Atabek Yurdu (Pegem Akademi, ilk baskı Ekim 2019; 7. baskı Ocak 2026) ilk kitaptır. Bu kitap, etnopedagojinin bir alan araştırmasıyla Türkiye’ye sunulmasını sağlamıştır. Bu kitapta Atabek Yurdu (Kuzeydoğu Anadolu’daki özgün bir jeokültürel bölgedir) etnopedagojik bir laboratuvar olarak ele alınmıştır. Atabek Yurtluların folklorik eğitim araçları (masallar, tekerlemeler, ninniler, atasözleri, oyunlar, töreler, ekolojik ve dinsel unsurlar), etnodidaktik birikim ve görgü eğitimi gibi konuları incelenmiştir. Kitap, “bir toplumun kendi geleneğinden getirdiği deneyimle ülküselleştirdiği insanı elde etmek için uyguladığı çocuk yetiştirme biçimi ve bunun bilgisi” tanımıyla etnopedagojiyi Türkiye’ye taşımış ve modern eğitim politikalarına etnopedagojik bir bakış açısı getirmiştir.
2020’de Yavuz Ercan Gül’ün Etnopedagoji adlı kitabı yayımlanmıştır. 2022’de Uluslararası Bakışla Etnopedagojiye Giriş kitabı, 2024 yılında Yavuz Erişen, Erdal Bay ve Naciye Kaya’nın Etnopedagojik Bağlamda Balkan Ülkeleri ve Türkiye Okul Öncesi Ethosferinde Karakter Eğitimi yayımlandı. Bu kitaplar etnopedagoji alanının Türkiye’de kuramsal birikiminin artmasını sağladı.
Türkiye’de etnopedagoji çalışmaları sadece teorik değil, kurumsal da olmuştur: Teorinin uygulamayla hayata geçirilmesi, kurumların, kuralların, yapıların ve mekanizmaların oluşturulmasıyla devam etmiştir. Yayınladığımız hakemli akademik Uluslararası Etnopedagoji Dergisi (International Journal of Ethnopedagogy), bu bakımdan önemli bir aşamadır.
Uluslararası Etnopedagoji Dergisi, 2021 Aralık ayından itibaren yayıma başlamış, etnopedagoji alanına özgün makaleler sunan hakemli, uluslararası bir platform oluşturmuştur. Dergi, Türkçe ve İngilizce yayınlanmakta, birçok saygın dizin tarafından taranmaktadır.
Uluslararası Sempozyum: Türkiye’de etnopedagojinin kurumsallaşmasında önemli bir aşama da Uluslararası Etnopedagoji Dergisi’nin öncülüğünde düzenlenen uluslararası etnopedagoji sempozyumdur. 26 Nisan 2025 tarihinde çevrimiçi (Zoom ile) olarak gerçekleştirilen etkinlik, “Prof. Dr. Fahrettin Kırzıoğlu Anısına Uluslararası Küreselleşme ve Yapay Zeka Ekseninde Etnopedagoji: Eğitimde Sosyo-Kültürel Yaklaşımlar Sempozyumu” adını taşımaktaydı. Sempozyum, Bursa Uludağ Üniversitesi ve Kafkas Üniversitesi’nin desteğiyle, Türk Dünyası Kültür ve Sanat Derneği (Türk-San) iş birliğinde düzenlenmiştir.
Sempozyumun açılış konuşmasında Dr. Çınar, küreselleşmenin dönüştürücü ve yapay zekânın devrimci etkisine dikkati çekerek, bu kaotik ortamda etnopedagojinin geleneksel eğitim değerlerini koruma ve yerel bilgi sistemlerini modern eğitimle bütünleştirme rolünü vurgulamıştır: “Küreselleşme, bilgi paylaşımını hızlandırarak kültürler arası etkileşimi güçlendirmiştir. Ancak, bu süreç geleneklerin ve bilgi sistemlerinin kaybolma riskini de artırmaktadır. Etnopedagoji, bu riski azaltmada kritik bir rol oynuyor; çünkü yerel bilgi sistemlerini eğitim süreçleriyle tümleştirerek kültürel çeşitliliği koruyor ve güçlendiriyor.”
Sempozyum, etnopedagojinin güncel küresel meydan okumalarla (küreselleşme, yapay zeka, sosyo-kültürel değişimler) ilişkisini tartışmış ve Türk dünyasından akademisyenlerin katkılarını bir araya getirmiştir. Bildiri kitabı, Uluslararası Etnopedagoji Dergisi’nin web sitesinde (ethnopedagogy.com) yayımlanmış olup, alanın güncel literatürüne önemli bir katkı sunmaktadır.
Bu sempozyum, Türkiye’de etnopedagojinin sadece tarihsel ve kültürel bir disiplin olmasının ötesine geçerek, uluslararasılaşmış, çağdaş eğitim teknolojileri ve küresel süreçlerle etkileşimini bilimsel platforma taşımıştır.
Yeni Gelişme: “Türk Dünyası Etnopedagojisi” Kitabı
Türkiye’de etnopedagojinin gelişim tarihinde dönüm noktası niteliğindeki yeni çalışma, Dr. İkram Çınar ve Dr. Minara Aliyeva Çınar editörlüğünde hazırlanan Türk Dünyası Etnopedagojisi kitabıdır (YTB ve TÜRKSOY ortak yayını, Şubat 2026). Bu eser, 14 farklı Türk lehçesinde (ve Türkiye Türkçesiyle) çift dilli olarak yayımlanmış, Türk toplumlarının geleneksel çocuk yetiştirme yöntemlerini ve etnopedagojik birikimini bütüncül bir çerçeveye oturtmuştur.
Kitapta; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan gibi 5 Türk devleti ve çeşitli ülkelerde yaşayan Çuvaş, Başkurt, Kırım, Ahıska, Kırım Tatar, Kazan Tatar, Karakalpak, Borçalı Terekeme ve Dolganlar gibi 9 topluluğun etnopedagojik durumları yazılmıştır.
Kitap, bu haliyle Türk dünyasının ortak kültür ve eğitim mirasını keşfetmek isteyenler için temel bir kaynak niteliğindedir.
Türk lehçelerinde yayımlanması, dil birliği ve ortak alfabeye yönelik vizyonu da somutlaştırmakta ve ortak dil için karşılaşılabilecek olası sorunları sergilemektedir. Kitap, ortak Türkçe abece ile yazılmıştır. Latin abecesini okuyabilen herkes bu kitabı kendi lehçelerinde okuyabilecektir.
Kitabın dizgisi yapılırken bilgisayarda “Ortak Türkçe Abece Fontları”nın olmadığı sorunuyla da karşılaştık. Bu da ivedilikle giderilmesi gereken bir sorun olarak önümüzde durmaktadır.
Sonuç
Türkiye’de etnopedagoji, 2019’dan itibaren bilimsel bir disiplin haline gelmiştir. Türkiye’de etnopedagoji biliminin gelişmesi, yayımlanan kitaplar, 2021’den itibaren Uluslararası Etnopedagoji Dergisi, 2025 tarihli uluslararası etnopedagoji sempozyumu ve 2026’da Türk Dünyası Etnopedagojisi kitabı, etnopedagojinin sadece akademik bir alan değil, millî eğitim politikalarına, kimlik koruma, kültürel sürekliliğe ve güncel küresel gelişmelere katkı sağlayan bir araç olduğunu göstermektedir.
Bu bilim dalı, gelecekte Türkiye’nin eğitim programlarında (okul öncesi, temel eğitim ve öğretmen yetiştirme) daha fazla yer almalı; folklorik mirasımız modern pedagoji ve teknolojilerle buluşturulmalıdır. Etnopedagoji, “İnsan, şerefi için yaşar.” idealini korumanın anahtarıdır.
Dinlediğiniz için teşekkür ederim.
Kaynakça
Çınar, İ. (2019/2026). Etnopedagoji: Atabek Yurdu. Pegem Akademi (7. Baskı).
Çınar, İ. (Ed.). (2022/2026). Uluslararası Bakışla Etnopedagojiye Giriş. Pegem Akademi (3. Baskı).
Çınar, İ. ve Aliyeva Çınar, M. (Ed.). (2026). Türk Dünyası Etnopedagojisi. YTB-TÜRKSOY Ortak Yayını.
Erişen, Y., Bay, E. ve Kaya, N. (2024). Etnopedagojik Bağlamda Balkan Ülkeleri ve Türkiye Okul Öncesi Ethosferinde Karakter Eğitimi. Pegem Akademi.
Gül, Y. E. (2020). Etnopedagoji. Nobel Yayıncılık.
Uluslararası Etnopedagoji Dergisi (UED), çeşitli sayılar (2021-2026). https://www.ethnopedagogy.com
“Prof. Dr. Fahrettin Kırzıoğlu Anısına Uluslararası Küreselleşme ve Yapay Zeka Ekseninde Etnopedagoji: Eğitimde Sosyo-Kültürel Yaklaşımlar Sempozyumu” Bildiri Kitabı: https://ethnopedagogy.com/index.php/pub/libraryFiles/downloadPublic/7 (Uluslararası Etnopedagoji Dergisi yayını).
____
[1] Bu konuşma, 15 Nisan 2026 günü Kazakistan’da düzenlenen ve uzaktan katıldığım “Dijital yapay zeka çağında ulusal değerlerin öğretimi ve etnopedagoji” başlıklı çalıştaydaki konuşma metnimdir. Başlıkları sonradan ekledim. (İÇ)