Yabancı dillerden ödünçlenen sözcüklere neden daha az yer vermeliyiz? Bir dilin kendi tarihî ve kavramsal gelişimi içinde oluşmuş çekirdek sözcükleri, o dilin anlam ağının merkezinde yer aldıkları için, konuşanları tarafından daha kolay işlenir, çağrışım üretir ve yeni kavramların oluşturulmasına daha elverişli olur.
Bir dili güçlü kılan yalnızca konuşan insan sayısı veya zengin söz varlığı değildir. Bir dilin gerçek gücü, kendi kavramlarını kendi mantığı içinde üretebilmesi, yeni anlamları kendi köklerinden hareketle kurabilmesi ve konuşanlarının zihninde güçlü çağrışım ağları oluşturabilmesidir. Bu nedenle bir dilin mümkün olduğunca kendi sözcüklerine dayanması yalnızca kültürel bir tercih değil, aynı zamanda bilişsel ve anlambilimsel bir gerekliliktir.
İnsan zihni sözcükleri sözlükteki gibi saklamaz. Her sözcük, başka birçok sözcükle görünmez bağlar kuran büyük bir anlam ağının düğümü gibidir. Bir sözcük duyulduğunda yalnızca o sözcüğün anlamı değil, onunla ilişkili bütün kavramlar da zihinde harekete geçer. Psikodilbilimde “anlam ağı” (semantic network) olarak açıklanan bu yapı, iletişimin hızını ve derinliğini belirleyen temel mekanizmalardan biridir.[1]
Bir dilin kendi tarihî gelişimi içinde oluşmuş sözcükleri, bu ağın merkezinde bulunur. Yabancı dillerden alınan sözcükler ise çoğu zaman yalnızca belirli bir kavramı karşılayan etiket olarak kalır; aynı ölçüde zengin çağrışım alanı oluşturamaz. Elbette her ödünç sözcük zamanla dile yerleşebilir ve yeni ilişkiler geliştirebilir. Ancak çekirdek söz varlığını oluşturan yerli kökler, yüzyıllar boyunca oluşmuş anlam bağlantıları sayesinde çok daha yoğun bir kavramsal zenginlik taşır.
Türkçedeki “kut” sözcüğü bunun en güzel örneklerinden biridir. Chatgpt, kut kavram tanımımdan ve yönlendirmem üzerine şu anlam ağı haritasını çizdi:
Kut, Türk kültürünün en eski ve en temel kavramlarından biridir. Onu yalnızca “uğur” veya “şans” sözcüğüyle karşılamak mümkün değildir. Kut; devlet kurma yetkisini, yaşama gücünü, bereketi, mutluluğu, ilahî meşruiyeti, toplumsal düzeni ve insanın manevi olgunluğunu aynı kavram içinde birleştirir.
Kutlu, kutlamak, kutluluk, kut kazanmak, kut vermek gibi ifadeler bu ortak anlam çekirdeğinden doğmuştur. Dahası, Türk kültüründe kut kavramı devlet anlayışından aile yapısına, çocuk terbiyesinden liderlik anlayışına kadar uzanan geniş bir düşünce sisteminin merkezinde yer alır.
Eğer “kut” yerine yalnızca yabancı kökenli bir sözcük (örneğin mübarek, blessing) kullanılırsa, bu tarihî ve kültürel anlam ağı büyük ölçüde kaybolur, başka anlamlar ağı ortaya çıkar! Çünkü yabancı sözcük yalnızca sözlük anlamını taşırken, kut kavramı binlerce yıllık kültürel belleği de birlikte taşımaktadır.
Dilin kendi köklerine dayanmasının önemi burada ortaya çıkar. Her yerli sözcük, görünmeyen bir bilgi deposudur. Bir sözcük geçmişi, kültürü, deneyimi ve düşünme biçimini de içinde saklar. Konuşan kişi bunun çoğu zaman farkında değildir; ancak zihni bu ilişkileri (çağrışımları) sürekli kullanır.
Dilbilimde buna “çağrışımsal etkinleşme” adı verilir. Bir kavram etkinleştiğinde onunla ilişkili diğer kavramlar da eş zamanlı olarak etkinleşir. Bu nedenle birbirine doğal bağlarla bağlı sözcüklerden oluşan bir anlatım hem daha kolay anlaşılır hem daha kalıcı olur.
Yabancı sözcüklerin yoğun biçimde kullanıldığı metinlerde ise bu ağ zayıflamaya başlar. Çünkü yeni sözcük, mevcut kavram sistemine dışarıdan eklenmiş bağımsız bir düğüm gibi davranır. Elbette zaman içinde bu sözcük de yeni bağlantılar kurabilir. Nitekim Türkçedeki bazı Arapça ve Farsça kökenli yabancı sözcük yüzyıllar içinde dilin bir parçası hâline gelmiştir. Ancak kısa sürede ve yoğun biçimde alınan yabancı kelimeler, aynı derinlikte bir çağrışım ağı oluşturmakta güçlük çeker.
Bu nedenle sorun yabancı sözcüklere bütünüyle karşı çıkmak değildir. Her dil tarih boyunca başka dillerden sözcük almıştır ve almaya da devam edecektir. Asıl önemli olan, dilin kendi kavram üretme gücünü koruyabilmesidir. Yeni bir kavram ortaya çıktığında önce kendi köklerinden hareketle karşılık üretebilen bir dil, düşünce üretme kapasitesini de korur.
Türkçe bu bakımdan son derece güçlü bir dildir. Kök ve ek sisteminin üretkenliği sayesinde tek bir kökten onlarca yeni kavram oluşturabilmektedir. Bu özellik yalnızca sözcük sayısını artırmaz; anlam ağını da sürekli genişletir. Dilin kendi sözcüğü varken başka dildeki karşılığını kullanmak dile haksızlıktır. Her bir sözcük yoğun bir kültürel birikimin sonucudur ve emekle elde edilip uygarlığa katkı olarak ortaya konmuştur.
Dil yalnızca iletişim aracı değildir; aynı zamanda düşünmenin aracıdır. İnsan, büyük ölçüde sahip olduğu kavramlarla düşünür. Kavramların birbirleriyle kurduğu ilişkiler ne kadar güçlü ise düşünce de o kadar derin ve üretken olur.
“Kut” kavramı bize bunu açıkça göstermektedir. Bu sözcük yalnızca sözlükte yer alan bir madde başlığı değildir. Yüzlerce yıllık kültürel deneyimi, onlarca kavramsal ilişkiyi ve sayısız çağrışımı bünyesinde taşımaktadır. “Bayramınız kutlu olsun, başarınızı kutluyorum, kutlu günlerden biri, kutsal, kutsal değerler, kut(um)suz” gibi kavramlar aynı kaynaktan çıkan, aynı kültürel kodlara dayanan, ilişkili anlamlar sistemini oluşturmaktadır. Onlardan birinin yerine getirilecek herhangi bir yabancı sözcük, aynı anlam ağını kuramaz. Kurmaya çalışsa da yerli olamaz.
Bu nedenle bir dilin kendi sözcüklerini yaşatması yalnızca geçmişe bağlılık değil, geleceğe yatırım yapmaktır. Çünkü güçlü kavramlar, güçlü düşünceleri; güçlü düşünceler ise güçlü bir kültürü ve güçlü bir toplumu ortaya çıkarır. Dilin gerçek zenginliği, sözlükteki kelime sayısından çok, sözcüklerin birbirleriyle kurduğu anlam bağlarının derinliğinde saklıdır. Kendi kavram dünyasını koruyabilen diller, yalnızca daha etkili iletişim kurmakla kalmaz; aynı zamanda kendi düşünme biçimlerini de geleceğe taşıyabilirler.
[1] Collins, A. M., & Loftus, E. F. (1975). A spreading-activation theory of semantic processing. Psychological Review, 82(6), 407–428. https://doi.org/10.1037/0033-295X.82.6.407