Prof. Dr. Kelime Erdal[1]
Dil, bireyin düşünme, öğrenme ve iletişim kurma süreçlerinin temelini oluşturmasının yanı sıra toplumların kültürel sürekliliğini sağlayan önemli unsurlardan biridir. Bir toplumun sahip olduğu dil mirası, yeni kuşaklara ancak nitelikli bir dil eğitimi aracılığıyla aktarılabilir. Bu bağlamda çocuklara öğretilen Türkçe, yalnızca mevcut eğitim sürecinin bir bileşeni değil, aynı zamanda gelecekte kullanılacak Türkçenin niteliğini belirleyen temel etkendir. Başka bir ifadeyle, çocukların erken yaşlarda kazandıkları dil becerileri ve dil kullanım alışkanlıkları, geleceğin Türkçesinin söz varlığını, anlatım gücünü ve işlevselliğini doğrudan etkilemektedir.
Dil gelişiminin en hızlı gerçekleştiği çocukluk dönemi, bireyin bilişsel, sosyal ve duyuşsal gelişiminin de şekillendiği bir evredir. Bu süreçte çocukların karşılaştıkları metinlerin niteliği, edindikleri söz varlığı, maruz kaldıkları anlatım biçimleri ve iletişim ortamları, yalnızca dil yeterliklerini değil düşünme becerilerini, problem çözme kapasitelerini ve kültürel kimlik oluşumlarını da etkilemektedir. Bu nedenle Türkçe eğitimi, sadece dil bilgisi kurallarının öğretildiği bir alan olarak değil bireyin düşünce dünyasını geliştiren, kültürel aidiyetini güçlendiren ve iletişim yeterliğini artıran bütüncül bir eğitim süreci olarak değerlendirilmelidir.
Nitelikli bir Türkçe öğretimi, dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerinin dengeli biçimde geliştirilmesini hedeflemektedir. Bu hedefe ulaşılmasında ders kitaplarının, çocuk edebiyatı ürünlerinin, öğretim materyallerinin ve öğretmenlerin dil kullanımının belirleyici bir rolü bulunmaktadır. Özellikle çocuk edebiyatı eserleri, çocukların söz varlığını zenginleştiren, estetik dil bilinci kazandıran ve ana diline yönelik olumlu tutum geliştirmelerini sağlayan önemli eğitim araçlarıdır. Dolayısıyla çocuklara sunulan okuma araçlarının niteliği, yalnızca akademik başarı açısından değil, Türkçenin gelecek kuşaklara doğru ve zengin biçimde aktarılması açısından da stratejik bir öneme sahiptir.
Çocuklara öğretilen Türkçe, yalnızca bugün okulda öğrencilere kazandırılan bir beceri olarak görülmemeli geleceğin bilimsel, kültürel ve toplumsal yaşamını şekillendirecek dilin temeli olarak değerlendirilmelidir. Çünkü bugün çocukların edindikleri söz varlığı, geliştirdikleri anlatım becerileri ve benimsedikleri dil kullanımı, gelecekte Türkçenin ifade gücünü, üretim kapasitesini ve kültürel taşıyıcılığını belirleyecektir. Bu nedenle çocuklara sunulan Türkçe eğitiminin niteliğinin artırılması, dil politikalarının, kültürel aktarımın ve toplumsal gelişimin de temel öncelikleri arasında yer almaktadır.
Çocuk, ana dilini yalnızca ailesinden ve okuldan öğrenmez. Okuduğu her kitap onun sessiz öğretmenidir. Bu nedenle çocuk kitapları, yalnızca hikâye anlatan metinler değil, aynı zamanda dilin doğru kullanımını aktaran temel eğitim araçlarıdır. Çocuğun ana diliyle kurduğu güçlü bağlardan biridir kitaplar. Çocuğun kitaplarda okuduğu metin yalnızca bir hikâye anlatmaz; sözcüklerin yazılışını, cümlelerin kuruluşunu, noktalama işaretlerinin kullanımını ve anlatımın inceliklerini de farkında olmadan öğretir. Bu nedenle çocuk kitapları, eğlendirmenin ötesinde, dil eğitiminin en etkili araçlarındandır. Yanlış hazırlanmış bir çocuk kitabı ise yalnızca estetik bir kusur taşımaz, dil yanlışlarını da çoğaltan sessiz bir öğretmene dönüşür. Bu yüzden çocuklara önerilen her kitap, Türkçenin en doğru ve en özenli örneklerini içermelidir. Ne var ki çocuk kitapları üzerinde yapılan incelemeler bu konuda düşündürücü bir tablo ortaya koymaktadır. Yazım yanlışları, noktalama hataları, anlatım bozuklukları ve dizgi kusurları yalnızca birkaç çocuk kitabına özgü değildir. Farklı yayınevlerinden çıkan çok sayıda eserde benzer sorunlara rastlanmaktadır. Üstelik bu hatalar, bazen aynı sayfada, hatta aynı cümle içinde art arda görülmektedir. Yanlış yazılmış sözcükler, rastgele kullanılan noktalama işaretleri, eksik ya da bozuk cümleler ve anlamı belirsiz ifadeler, çocuğun dilin kurallarını öğrenmesini güçleştirmektedir. Karşılaştığı her yazılı ifadeyi doğru kabul etme eğiliminde olan çocuk, kitapta gördüğü bir yazım biçimini sorgulamadan benimseyebilir ve yanlış öğrenilen her kullanım zamanla kalıcı bir alışkanlığa dönüşebilir. İncelenen çocuk kitapları bu açıdan kaygı verici bir tablo ortaya koymaktadır. Yazım yanlışları, noktalama hataları, anlatım bozuklukları ve dizgi kusurları birçok eserde sistematik biçimde karşımıza çıkmaktadır. Bu yanlışlar, çocuğun doğru dil alışkanlığı edinmesini engelleyen, yanlış öğrenmeleri kalıcı hâle getiren ciddi eğitim sorunları olarak görülebilir. Çocuk, kitaptaki bilgiyi sorgulamaz, onu doğru kabul eder. Böylece her yanlış, yeni bir yanlışı besleyen modele dönüşür. Dikkat çekici olan ise bu sorunların yalnızca niteliksiz yayınlarda değil, klasik eser uyarlamalarında, çocuklara önerilen kitap okuma listelerinde ve farklı yayınevlerinin çıkardığı çocuk okuma serilerinde de görülmesidir. Bu durum, söz konusu sorunun münferit kitaplardan ziyade çocuk yayıncılığı alanındaki yaygın denetim eksikliğinin bir sonucu olduğunu ortaya koymaktadır.
Çocuk kitapları, estetik bir ürün olmasının yanında güçlü bir eğitim aracıdır. Bu nedenle çocuk kitabı yayımlamak, yalnızca bir metni basmak değil, aynı zamanda gelecek kuşakların dil bilincine katkıda bulunma sorumluluğunu üstlenmektir. Dil yanlışlarıyla dolu bir eser, Türkçeyi doğru kullanma becerisine zarar verebilir. Bu nedenle yayınevlerinin nitelikli dil editörleriyle çalışması, eserlerin yayımlanmadan önce titizlikle denetlenmesi ve öğretmenlerle ailelerin kitap seçiminde daha seçici davranması büyük önem taşımaktadır. Çocuklara “yeter ki okusun da ne okursa okusun” anlayışıyla her kitabı sunmak yerine, onları doğru ve özenli Türkçeyi model alan eserlerle buluşturmak gerekir.
Çocuk kitabı yayımlamak yalnızca bir metni basmak değil, aynı zamanda geleceğin dilini inşa etmektir. Çünkü çocuk, dil bilincini büyük ölçüde okuduklarıyla kazanır. Çocuğun okuduğu kitaplarda bugün karşılaştığı yanlış yazımlar, yarının yanlış alışkanlıklarına dönüşebilir. Bu nedenle çocuk edebiyatında dil, yalnızca anlatımın değil, aynı zamanda eğitimin de merkezindedir. Artık çocuk kitabı yayıncılığında “çocuk nasıl olsa anlamaz” anlayışının yerini “çocuk en doğrusunu hak eder” düşüncesi almalıdır. Bu ortak sorumluluğun paydaşları olan yayınevleri, editörler, yazarlar, öğretmenler ve aileler çocuk kitapları konusunda bilinçli, seçici, hassas ve dikkatli olmak durumundadır. Çocuklara sunulan her kitap, Türkçenin en doğru, en özenli ve en nitelikli örneklerinden olmalıdır. Çünkü çocuklara öğretilen dil, yalnızca bugünün değil yarının da kültürünü ve düşünce dünyasını biçimlendirecektir. Çocukların gelecekte doğru düşünen, doğru yazan ve doğru konuşan bireyler olarak yetişebilmesi, bugün okudukları kitapların dil kalitesiyle doğrudan ilişkilidir. Çünkü çocuklara öğretilen Türkçe, aynı zamanda geleceğin Türkçesidir.
_____________
[1] Bursa Uludağ Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi, kelime@uludag.edu.tr