Khadizha Sarvarova[1]
Giriş
Bu yazı, tarihimizin sessiz kalmış sayfalarından biri olan Ahıska Türklerinin yaşadıklarını öğrenmek ve anlamak amacıyla kaleme alınmıştır. Konu araştırılmaya başlandığında, meselenin sadece bir sürgünden ibaret olmadığı; Atabek Yurdu’nun tarihsel derinliğinin sanılanın aksine çok daha köklü ve geniş bir bilgi birikimine dayandığı görülmüştür.
Tarihsel kaynaklarda ve Türk kültür hafızasında “Atabek Yurdu” olarak adlandırılan bu coğrafya, bugünkü Gürcistan sınırları içerisinde, Türkiye’nin kuzeydoğu sınırına komşu olan tarihi bir bölgedir (Zeyrek, 2001). Bölgenin bu şekilde anılması, Kıpçak Türklerinin bölgedeki köklü varlığına ve kurdukları Atabeklik idaresine dayanmaktadır (Zeyrek, 2001, s. 21). Tarih boyunca Anadolu Türklüğünün bir uzantısı olan bölge, 1578 yılında Osmanlı idaresine girerek uzun yıllar Çıldır Eyaleti’nin merkezi olarak yönetilmiştir. Kars, Ardahan, Iğdır ve bugün Türkiye sınırlarının dışında kalan Ahıska gibi merkezler, Anadolu ile Kafkasya arasında bir köprü olan ve 16. yüzyıldan itibaren tamamen Osmanlılaşan bir Türk yurdu olarak nitelendirilir (Kırzıoğlu, 1992, s. 308).
Bölge halkı olan Ahıska Türkleri, 14 Kasım 1944 tarihinde Sovyet yönetimi tarafından alınan bir kararla anavatanlarından koparılarak Orta Asya coğrafyasına sürgün edilmiştir (Aydıngün, 2014, s. 45). Bu süreçte, bölgedeki Türk izlerini silmeye yönelik politikalar uygulanmış ve topluluğun etnik kökeni üzerinde çeşitli tartışmalar yaratılmak istenmiştir; ancak tarihsel belgeler Atabek Yurdu’nun Türk kimliğini açıkça ortaya koymaktadır (Zeyrek, 1995, s. 10).
Bu çalışma, özetlenen bu tarihsel süreci ele alan temel eserleri tanıtmayı amaçlamaktadır. Ancak önemle vurgulamak gerekir ki, Ahıska üzerine yazılanlar sadece burada incelenen çalışmalarla sınırlı değildir. Konuyla ilgili farklı dillerde kaleme alınmış veya henüz arşivlerden gün yüzüne çıkarılmamış çok sayıda kaynak bulunmaktadır (Memmedli, 2021, s. 9). Farklı dillerde yazılmış ve erişimi kısıtlanmış eserlere ulaşılmanın zorluğu bir yana bu çalışmada, ulaşılabilen kaynaklar içerisinde öne çıkan eserlerin incelenmesi hedeflenmiştir.
1. Tarihsel Meşruiyetin Mimarı
M. Fahrettin Kırzıoğlu (1992). Yukarı Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar: İlk-Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortodoks-Kıpçak Atabekler Hükûmeti (1267-1578) (Ahıska/Çıldır Eyâleti Tarihi’nden), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Ahıska davasının tarihsel ve hukuki temellerini atan, bu alandaki tartışmasız otorite Prof. Dr. M. Fahrettin Kırzıoğlu’dur. Onun çalışmaları, Ahıska Türklerinin tarihini abartılı anlatmaktan çıkarıp “arşiv belgelerinin” sarsılmaz zeminine oturtmuştur. Kırzıoğlu’nu okumak, bir milletin tarihsel tapu senedini elinde tutmak demektir. Yazarın “Yukarı Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar” adlı eseri, Türk tarih tezini Malazgirt’in (1071) ötesine taşır. Kırzıoğlu bu kitapta; Ahıska Türklerinin köklerini, Gürcü Kralı IV. David’in davetiyle 1118 yılında Kafkasya’ya yerleşen Kıpçak Türklerine dayandırır. Yer adlarından antropolojik özelliklere kadar sunduğu kanıtlarla, Ahıska halkının “sonradan gelme” veya “Müslümanlaşmış Gürcü” olduğu tezini bilimsel olarak çürütür ve onları bölgenin “asli unsuru” olarak tescil eder.
Fahrettin Kırzıoğlu’nun “Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi (1451-1590)” adlı bir diğer başyapıtı ise, 1578 yılında Lala Mustafa Paşa komutasında gerçekleşen fethi ve “Çıldır Eyaleti”nin kuruluşunu belgeler. Yazar, Osmanlı “Mühimme” ve “Tapu Tahrir” defterlerini titizlikle inceleyerek; Ahıska’nın sıradan bir sınır boyu olmadığını, medreseleri ve külliyeleriyle birlikte bir Türk-İslam medeniyet merkezi olduğunu ortaya koyar. Kırzıoğlu’nun bu eserleri, Ahıska’nın Anadolu’nun kopmaz bir parçası olduğunun en önemli kanıtıdır.
2. Komşudan Bakış ve Tarihsel Denge
Marie Félicité Brosset (Çeviren) (2003). Gürcistan Tarihi (Eski çağlardan 1212 yılına kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Tarihî bir hakikati tam manasıyla kavramak, sadece kendi kaynaklarımız değil, “öteki”nin de ne dediğine kulak vermeyi gerektirir. Ahıska tarihine karşı cepheden bakmak ve bölgedeki siyasi dengeleri rakiplerin gözünden anlamak için Marie Félicité Brosset’nin çevirdiği “Gürcistan Tarihi” vazgeçilmez bir kaynaktır. Gürcü kraliyet kroniklerinin (Kartlis Tskhovreba) temelini oluşturan bu eser; Atabek Yurdu’nu asırlarca yöneten hanedanının bölgedeki otonom gücünü, Gürcü krallıklarıyla olan çatışmalı ilişkilerini ve siyasi manevralarını detaylandırır. Brosset’nin bu çalışması, Atabeklerin sadece birer yerel yönetici değil, bölgede hükümranlık süren “bağımsız bir ruh” olduğunu kanıtlar. Bölge üzerine çalışan bir araştırmacı için “diğer tarafın” tezlerini bilmek ve Atabeklerin o boyun eğmez karakterini rakiplerinin satırlarında görmek adına bu eser, kritik bir referans noktasıdır.
3. Belleğin Bekçisi
Yunus Zeyrek (2006). Ahıska Araştırmaları. Ankara: Kozan Ofset.
Ahıska davasının Türkiye’deki ve dünyadaki “yaşayan belleği” olan Yunus Zeyrek, kaleme aldığı “Ahıska Araştırmaları” adlı eseriyle, bir milletin kaybolmaya yüz tutmuş kültürel mirasını tek başına sırtlamış bir aydındır. Sınırın hemen yanı başında bulunan Posof’ta dünyaya gelen ve bu kültürün bizzat taşıyıcısı olan Zeyrek’in bu eseri, kuru bir tarih kitabı değil; tarih, edebiyat, folklor ve sosyolojinin harmanlandığı devasa bir “Ahıska Ansiklopedisi” niteliğindedir. Eserin en çarpıcı yönü, resmî tarih belgelerinin yazmadığı acıları, halkın hafızasından süzülen “Ağıtlar” ve “Sözlü Tarih” tanıklıklarıyla kayıt altına alınmasıdır.
Zeyrek, 1828 Rus işgali sırasında yakılan “Ahıska bir gül idi gitti / Bir ehli dil idi gitti” ağıtından, 1944 sürgün vagonlarında söylenen hasret türkülerine kadar, bu halkın duygusal tarihçesini unutulmaktan kurtarmıştır. Ayrıca yazar, Ahıska Türkçesindeki kelimeleri, deyimleri ve Dede Korkut hikâyelerinin yerel varyantlarını inceleyerek, bölge halkının Anadolu Türklüğü ile olan kopmaz bağını filolojik (dilbilimsel) kanıtlarla ortaya koymaktadır. Ahıska Araştırmaları, Ahıska’nın sadece jeopolitik bir toprak parçası değil; aynı zamanda derin bir “duygu ve kültür coğrafyası” olduğunu anlamak için başvurulması gereken temel kaynaklardan biridir.
4. Küresel Kimlik ve Modern Sosyoloji
Ayşegül Aydıngün & İsmail Aydıngün (2014). Ahıska Türkleri: Ulusötesi Bir Topluluk Ulusötesi Aileler, Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları.
Ahıska literatürünün tarihsel ve anısal boyutunu tamamlayan, meselenin bugününe ve küresel boyutuna ışık tutan bu eser, modern sosyolojinin imkânlarıyla kaleme alınmıştır. Aydıngün ve Aydıngün, çalışmalarında Ahıska Türklerini geçmişte kalmış bir “tarih konusu” olarak değil; bugün yaşayan, sınırları aşan ve dinamik bir varlık mücadelesi veren “ulusötesi topluluk” olarak tanımlar.
Kitap, sürgün sonrası dokuz farklı ülkeye (ABD’den Kazakistan’a) savrulmuş olan halkın; diaspora içindeki kimlik inşasını, Gürcistan’a (anavatan) dönüş mücadelesini ve uluslararası siyasetin bu topluluk üzerindeki etkilerini kapsamlı saha araştırmalarıyla analiz eder. Ahıska davasının modern dünyadaki yerini, entegrasyon süreçlerini ve geleceğini anlamak için bu eser, güncel ve bilimsel bir yol haritası sunmaktadır.
5. Sınırın Bekçileri ve Jeopolitik Kırılma
Seyfeddin Buntürk (2007). Rus Türk Mücadelesi’nde Ahıska Türkleri, Ankara: Berikan Yayınları.
Ahıska’nın kaderi, tarih boyunca iki dev imparatorluğun (Osmanlı ve Rusya) bilek güreşine sahne olmuştur. Seyfeddin Buntürk, bu eserinde Ahıska meselesini siyasi ve askeri bir perspektifle; “Rus-Türk Mücadelesi” ekseninde ele alır. Kitap, özellikle 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’ndaki o büyük kırılmayı, Ahıska Kalesi’nin düşüşünü ve bölge halkının Osmanlı sınırlarını korumak için verdiği destansı mücadeleyi anlatır. Yazar, Ahıska’nın düşüşünün sadece bir toprak kaybı olmadığını; Anadolu’nun kuzeydoğu kapısının Rusya’ya açılması anlamına gelen stratejik bir felaket olduğunu vurgular. Bu eser, Ahıska Türklerinin neden Rus emperyalizminin hedefi haline geldiğini ve “Anadolu’nun ileri karakolu” olma bedelini nasıl ödediklerini anlamak için vazgeçilmez bir siyasi tarih analizidir.
6. Sürgünün ve Hasretin Yol Hikâyesi
Orhan Uravelli (2017). Ahıska’dan Çıktım Yola, İstanbul: Erkam Yayınları.
Ahıska literatüründeki akademik ve belgesel ağırlığı, yaşanmışlığın dokunaklı gücüyle dengeleyen eser Orhan Uravelli’nin kaleminden çıkmıştır.
Bir “sürgün çocuğunun” gözünden kaleme alınan “Ahıska’dan Çıktım Yola” adlı eser, sadece bireysel bir anı değil, vatan hasretiyle yoğrulmuş bir halkın bitmeyen yol hikâyesidir. Yazar, sözlü tarih verilerini ve bizzat tanıklıkları harmanlayarak; okuyucunun diğer tarih kitaplarında öğrendiği soğuk bilgileri, sıcak ve sarsıcı insan hikâyeleriyle birleştirir. Bu eser, Ahıska davasının sadece hukuki belgelerden ibaret olmadığını; etten, kemikten, acıdan ve umuttan müteşekkil olduğunu hatırlatan bir vicdan kaydı niteliğindedir. Okuyucuyla kalıcı bir empati kuran Uravelli, istatistiklerin arkasındaki insan yüzlerini görünür kılar.
7. Toplumsal Karakterin Kültür Kodları
Dr. İkram Çınar, eğitim politikaları, eğitim antropolojisi ve etnopedagoji alanındaki çalışmalarıyla tanınıyor. Aslen Posofludur ve Atabek Yurdu tarih ve kültürünün içinde büyümüş bir araştırmacıdır. Bölgeyle ilgili makale ve dergi yazılarının dışında Atabek Yurdu (2015), Etnopedagoji: Atabek Yurdu (2019), Halk Ozanları Bağlamında Etnoandragoji 2022), Ahıska Sürgününün Eğitimsel Sonuçları (2022) adlı kitapları Posof ve Ahıska merkezli Atabek Yurdu araştırmalarıdır.
Tarih kitapları olayları ve sınırları anlatırken, Dr. İkram Çınar’ın bu özgün çalışması, o tarihi yaşayan “insanın kültürüne” odaklanır. Ahıska literatürüne “Etnopedagoji” (Halk Pedagojisi) gibi yenilikçi bir disiplinle yaklaşan Çınar, eserinde Atabek Yurtluların etnografik dip kültür taramasını yapar. Yazar, bu coğrafyanın insanını analiz ederek; çocuk yetiştirme geleneklerini inceler. Eğitimde sofra adabından, değerler sisteminden “ayıp/yasak” mekanizmalarına kadar bir folklor kaynaklarını irdeler ve hem bölgenin ideal insan tipinin nasıl yetiştirildiğini ortaya koyarken, kültür ögelerinin genel Türk kültürünün parçası olduğunu da sergiler. Kitap, yüzyıllar süren savaşlara, baskılara ve 1944 sürgününe rağmen, bu halkın asimilasyona direnmesini sağlayan o görünmez gücün, yani sağlam aile yapısının ve karakter eğitiminin şifrelerini sunar. Bu eserler, etnopedagoji ve etnoandragojinin Türkiye’de ilk ve kurucu kitaplarıdır. Çınar’ın bu çalışmaları eğitim ve kültür konularında önemli oldukları kadar Ahıska Türklerini sadece mağdur bir kitle olarak değil, direnen ve değer üreten bir “karakter anıtı” olarak anlamak isteyenler için toplumsal genetiğin kodlarını sunan başucu kitaplarıdır.
8. Dilin Silinmeyen İzleri
Minara Aliyeva Çınar (2020). Ahıska Bölgesindeki Gürcülerin Konuştuğu Türk Ağzı, Ankara: Astana Yayınları.
Bu eser, Ahıska’da Türk nüfusu sürgün edilmiş olsa da, Türkçenin o topraklardaki yankısının silinemediğini kanıtlayan çok özgün bir saha çalışmasıdır. Aliyeva Çınar, 1944 sürgününe kadar bölgede ortak iletişim dili olan Türkçenin izlerini, Ahıska’da kalan Gürcü komşuların hafızasında arar. Eser, Türkler gittikten sonra bile onlardan öğrendikleri Türkçeyi, türküleri, manileri ve ninnileri unutmayan Gürcü köylülerinden derlenen verilerle hazırlanmıştır. Kitap, Ahıska ağzının Dede Korkut’un diliyle olan akrabalığını gözler önüne sererken; aynı zamanda sürgün öncesi Türk-Gürcü komşuluğuna ve “kara gün” hatıralarına da ışık tutar. Bu çalışma, Ahıska’nın sadece demografik değil, kültürel ve dilsel olarak da Anadolu’nun kadim bir parçası olduğunun canlı tanığıdır.
9. Arşivin Soğuk Yüzü ve İddianame
Nikolay F. Bugay (2021). Sovyet Arşivlerine Göre Ahıskalı Türklerin Sürgünü (Ahıskalı Türkler: Rehabilitasyona Giden Uzun Yol), Editör: R. Bayraktar, Çeviren: S. Ayvaz, Ankara: Berikan Yayınları.
Duygusal anlatıların ötesine geçip yaşanan trajedinin “resmî devlet kayıtlarını” görmek isteyenler için Rus tarihçi Nikolay F. Bugay’ın bu eseri, tartışmasız bir suçüstü belgesi niteliğindedir. Bugay, Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra açılan gizli devlet arşivlerine (özellikle NKVD ve Devlet Savunma Komitesi – GKO belgelerine) girerek, 14 Kasım 1944 gecesinin perde arkasını aydınlatmıştır. Kitap, Ahıska Türklerine atılan “Nazi işbirlikçisi” iftirasını, bizzat Sovyet devletinin kendi iç yazışmaları ve raporlarıyla çürütür. Sürgünün askeri bir gereklilik değil, planlı bir etnik temizlik olduğunu kanıtlayan “Çok Gizli” ibareli emirler, vagonlarda ölenlerin resmî istatistikleri ve Orta Asya’daki çalışma kamplarının insanlık dışı koşulları bu eserde belgelenmiştir.
Nikolay F. Bugay’ın bu çalışması, Ahıska davasının uluslararası hukuk önündeki en güçlü delil dosyasıdır.
10. Özerk Bir Türk Devleti
Azad Dedeoğlu (2021). Ahıska Bölgesi ve Kıpçak Atabegler Tarihi, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları.
Ahıska tarihini sadece Osmanlı dönemiyle veya 1944 sürgünüyle sınırlı sananlar için Azad Dedoğlu’nun bu eseri ufuk açıcı bir kaynaktır. Yazar, bölgenin “Atabek Yurdu” olarak anılmasının tarihsel arka planını; yani yüzyıllar boyunca bu coğrafyada hüküm süren Kıpçak Atabegler Hükümeti’ni merkeze alır. Eser, Kıpçakların bölgedeki siyasi örgütlenmesini, kurdukları idari sistemi ve Gürcü krallıklarıyla olan karmâşık ilişkilerini belgelerle inceler. Dedoğlu, Ahıska’nın basit bir vilayet değil, kendi ordusu, diplomasisi ve kanunları olan otonom bir Türk devlet yapısına sahip olduğunu ortaya koyar. Bu çalışma, Ahıska Türklerinin devleti yönetme geleneğine (devlet aklına) sahip köklü bir millet olduğunu anlamak adına kritik bir boşluğu doldurur.
11. Kültürel DNA: Folklor
Bir toplumun binlerce yılda biriktirdiği töreler, yaşama alışkanlıkları ve eğlenceler, içine inanç, erdem ve değerlerin gömüldüğü halk edebiyatı ve folklor ögeleri toplumun parmak izi olduğu kadar kültür ambarıdır da. Ahıska Türk toplumunun da zengin bir folklor dağarcığı vardır. Atasözleri, masalları, türküleri, efsane ve memoratları, inançları çocuk folkloru vb. Azerbaycan’dan Prof. Dr. Asif Hacılı tarafından hazırlanan “Ahıska Türklerinin Vatan Bilgisi” adlı kapsamlı kitap, Ahıska Türklerinin dip kültürünü araştırmak isteyenler için zengin bir malzeme sağlıyor.
Sonuç
Ahıska Türklerinin tarihi, 1944’te vagon kapılarının kapanmasıyla başlayan bir trajedi hikâyesi değil; kökleri Kıpçak bozkırlarına, gövdesi Osmanlı medeniyetine uzanan kadim bir çınarın varoluş mücadelesidir. Bu çalışmada mercek altına alınan temel eserler, o çınarı kesip atmak isteyen tarihsel tahrifata ve asimilasyon politikalarına karşı dikilmiş en güçlü entelektüel savunma hattıdır.
Fahrettin Kırzıoğlu’nun belgelerle ispatladığı tarihsel meşruiyet, Marie-Félicité Brosset’nin teyit ettiği yerlilik, Azad Dedoğlu’nun ortaya koyduğu devlet geleneği, Seyfeddin Buntürk’ün analiz ettiği jeopolitik bedel, İkram Çınar’ın çözümlediği etnografik ve etnopedagojik yapı, Yunus Zeyrek’in kayda aldığı kültürel hafıza, Orhan Uravelli’nin aktardığı sürgün acısı, Nikolay F. Bugay’ın ifşa ettiği devlet suçları, Minara Aliyeva Çınar’ın Gürcü komşularda bulduğu dil izleri ve Aydıngünlerin çizdiği küresel vizyon; hepsi tek bir hakikate hizmet etmektedir: Ahıska, Anadolu’dan koparılmış ama ruhunu teslim etmemiş bir Türk yurdudur.
Elbette Ahıska literatürü, burada tanıtılan eserlerle sınırlı değildir; bu seçki, devasa bir külliyatın sadece temel taşlarıdır. Ancak bu kitapları okumak, Ahıska davasını abartılı olmaktan çıkarıp bilgi ve şuur zeminine oturtmak adına atılacak ilk ve en önemli adımdır. Atabek Yurdu’nun yetim kalmış minareleri ve dünyanın dört bir yanına dağılmış evlatları, fiziksel olarak vatanlarına dönemeseler bile, bu kitapların inşa ettiği “zihinsel vatan”da buluşmaya devam edeceklerdir. Bu -*eserleri okumak, sürgünde can verenlere karşı bir vefa borcu, gelecek kuşaklar için ise bir kimlik inşasıdır. Yine de şu bağlantıdaki bibliyografyayı önerebilirim: Ahıska Türkleri Bibliyografyası
Kaynakça
Aydıngün, A. (2014). Ahıska Türkleri: Ulusötesi Bir Topluluk Ulusötesi Aileler.Ankara: Ahmet Yesevi Yayınları.
Kırzıoğlu, M. F. (1993). Osmanlılar’ın Kafkas-Elleri’ni Fethi (1451-1590). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Memmedli, G. (2021). Ahıska Bölgesinde Türklerin Eğitim Tarihi. Konya: Eğitim Yayınevi.
Zeyrek, Y. (1995). Dünden Bugüne Ahıska Türklüğü. Ankara: Türk Federasyon Yayınları.
Zeyrek, Y. (2001). Ahıska Bölgesi ve Ahıska Türkleri. Ankara: Pozitif Matbaacılık.
Zeyrek, Y. (2001). Acaristan ve Acarlar. Ankara: Özel Yayın.
Yeni çıkan ve yeniden çıkması gereken…
_*_ 
[1] Bursa Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdarî Bilimler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü öğrencisi.