Prof. Dr. Elçin İbrahimov[1]
Türk dünyasının tarixində xalqları bir-birinə bağlayan ən mühüm amillərdən biri ortaq dil və ortaq mədəniyyət olmuşdur. Minilliklər boyu müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan türk xalqları fərqli siyasi şəraitdə inkişaf etsələr də, ortaq dil yaddaşı, ortaq söz xəzinəsi və ortaq mədəni dəyərlər onların qarşılıqlı əlaqəsini qoruyub saxlamışdır. Məhz buna görə də Türk dünyasında dil birliyi ideyası təkcə linqvistik məsələ deyil, həm də mədəni inteqrasiyanın, elmi əməkdaşlığın və ortaq gələcəyin əsas sütunlarından biri hesab edilir.
Bu ideyanın tarixi XIX əsrin sonlarından başlayaraq ardıcıl şəkildə inkişaf etmişdir. İsmayıl Qaspıralının məşhur “Dildə, fikirdə, işdə birlik” çağırışı türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət məkanının formalaşdırılması istiqamətində atılmış ən mühüm ideoloji addımlardan biri idi. XX əsrin əvvəllərində isə bu ideya daha sistemli xarakter aldı. 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay ortaq əlifba, ortaq terminologiya və ortaq yazı dili məsələlərini ilk dəfə geniş beynəlxalq elmi platformada müzakirəyə çıxardı və Türk dünyasında dil birliyi istiqamətində yeni mərhələnin əsasını qoydu.
Lakin sonrakı onilliklərdə Sovet İttifaqında həyata keçirilən dil siyasəti bu prosesin inkişafına ciddi təsir göstərdi. Müxtəlif türk xalqları üçün fərqli əlifbaların tətbiqi, ortaq yazı sisteminin parçalanması və rus dilinin faktiki ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi türk xalqları arasında qarşılıqlı anlaşmanı zəiflətdi. Bunun nəticəsində uzun illər ortaq dil istiqamətində aparılan fəaliyyətlər məhdudlaşdı.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra isə vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın müstəqillik qazanması Türk dünyasında yeni siyasi və mədəni mərhələnin başlanğıcı oldu. Müstəqillik türk dövlətlərinə yalnız dövlətçiliklərini möhkəmləndirmək deyil, həm də ortaq tarixə, dilə və mədəniyyətə əsaslanan əməkdaşlıq münasibətlərini yenidən qurmaq imkanı verdi. Elmi, təhsil, mədəniyyət və informasiya sahələrində əlaqələrin genişlənməsi türk xalqları arasında qarşılıqlı inteqrasiyanı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi.
Bu dövrdə ortaq əlifba məsələsi yenidən gündəmə gəldi. Xüsusilə Azərbaycan və Türkiyənin təşəbbüsləri nəticəsində latın qrafikası əsasında ortaq əlifba ideyası yeni mərhələyə qədəm qoydu. Son illərdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətlər, ortaq əlifba üzrə yaradılmış komissiyaların işi və qəbul edilən qərarlar bu istiqamətdə mühüm nəticələr ortaya qoymuşdur. Bu gün türk dövlətlərinin əksəriyyətində latın qrafikasından istifadə olunması ortaq yazı sisteminin formalaşması üçün əlverişli zəmin yaradır.
Lakin dil birliyi yalnız ortaq əlifbanın qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu proses terminologiyanın uyğunlaşdırılmasını, yazı normalarının yaxınlaşdırılmasını, elmi və texniki anlayışların vahidləşdirilməsini, təhsil proqramlarının əlaqələndirilməsini, ortaq elektron resursların və rəqəmsal lüğətlərin hazırlanmasını da əhatə edir. Müasir dövrdə süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar və elektron kommunikasiya vasitələri bu prosesi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha sürətli və daha effektiv həyata keçirməyə imkan verir.
Türkiyə türkcəsi bu gün türk dövlətləri arasında elmi, mədəni və media sahələrində ən geniş istifadə olunan ünsiyyət vasitələrindən birinə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan türkcəsi də Türk dünyasının elmi və mədəni inteqrasiyasında mühüm rol oynayır. Televiziya, kino, ədəbiyyat, ali təhsil, akademik əməkdaşlıq və ortaq layihələr türk dillərinin qarşılıqlı anlaşılmasını daha da gücləndirir.
Burada vacib bir məqam xüsusi qeyd edilməlidir. Ortaq türk dili ideyası heç vaxt milli dillərin yerini tutmaq məqsədi daşımır. Əksinə, hər bir türk xalqının öz ədəbi dili və milli dil xüsusiyyətləri qorunmaqla, qarşılıqlı ünsiyyəti asanlaşdıracaq ortaq kommunikasiya mühitinin yaradılması nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, məqsəd dilləri eyniləşdirmək deyil, onları bir-birinə daha yaxın və daha anlaşıqlı etməkdir.
Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyəti, ortaq əlifba istiqamətində görülən işlər, ortaq terminologiya layihələri, universitetlərarası əməkdaşlıq proqramları və ortaq media məkanı göstərir ki, yüz il əvvəl Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda irəli sürülən ideyalar artıq yeni tarixi şəraitdə öz praktik davamını tapmaqdadır.
Türk dünyasının gələcəyi yalnız iqtisadi və siyasi əməkdaşlıqdan deyil, həm də ortaq dil və ortaq mədəniyyət üzərində qurulan mənəvi birlikdən keçir. Çünki ortaq dil ortaq düşüncənin, ortaq düşüncə isə ortaq gələcəyin əsas şərtidir. Bir əsr əvvəl Birinci Türkoloji Qurultayda səsləndirilən fikirlər bu gün də aktuallığını qoruyur və türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın ən mühüm istiqamətlərindən biri kimi öz əhəmiyyətini saxlayır. Bu baxımdan, dildə birlik çalışmaları təkcə keçmişin ideyası deyil, həm də Türk dünyasının gələcəyinə yönəlmiş strateji hədəfdir.
Dildə birlik və ortaq dəyərlər kontekstində ortaq ünsiyyət dilinin gələcəyi
Qloballaşma, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı və beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi müasir dövrdə ortaq ünsiyyət vasitələrinin əhəmiyyətini daha da artırmışdır. Tarix boyu latın dili Avropada, ərəb dili isə İslam dünyasında elmi və mədəni ünsiyyət vasitəsi kimi mühüm rol oynamışdır. Eyni yanaşma Türk dünyası üçün də aktualdır. Ortaq ünsiyyət dili təkcə dilçilik məsələsi deyil, eyni zamanda elmi, mədəni, iqtisadi və siyasi əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən strateji amildir.
Bu gün ortaq türk dili anlayışına müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Ümumi qəbul edilən mövqeyə görə, ortaq türk dili türk xalqları arasında qarşılıqlı anlaşmanı asanlaşdıran ümumi ünsiyyət vasitəsidir. Burada məqsəd milli dilləri əvəz etmək deyil, ortaq əlifba, yazı normaları və terminologiya əsasında ünsiyyəti daha səmərəli təşkil etməkdir.
Bu baxımdan ortaq dil anlayışı yalnız əlifba birliyi ilə məhdudlaşmır. Yazı qaydalarının yaxınlaşdırılması, ortaq terminoloji bazanın yaradılması, lüğət və korpusların hazırlanması, eləcə də tədris materiallarının uyğunlaşdırılması bu prosesin mühüm istiqamətləridir. İnternet, süni intellekt, rəqəmsal platformalar və elektron nəşrlər isə türk dilləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin genişlənməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Nəticə etibarilə, ortaq ünsiyyət dili yalnız dilçilik layihəsi deyil, Türk dünyasında ortaq dəyərlərin qorunmasına, elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə və mədəni inteqrasiyanın gücləndirilməsinə xidmət edən strateji istiqamətdir. Türk Dövlətləri Təşkilatı, Beynəlxalq Türk Akademiyası, TÜRKPA, TÜRKSOY və digər beynəlxalq qurumların bu sahədə həyata keçirdiyi layihələr də göstərir ki, dildə birlik ideyası artıq nəzəri konsepsiyadan praktik əməkdaşlıq mərhələsinə keçməkdədir.
Bu məqsədə nail olmaq üçün ilk növbədə ortaq latın qrafikalı əlifbanın bütün türk dövlətlərində ardıcıl tətbiqi təmin edilməli, yazı qaydaları, terminologiya və lüğət fondu üzrə yaxınlaşma siyasəti davam etdirilməlidir. Bununla yanaşı, ortaq elektron lüğətlərin, terminoloji bazaların və rəqəmsal dil korpuslarının hazırlanması, müasir informasiya texnologiyalarının bu prosesə cəlb edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təhsil sistemində ortaq dil və ortaq əlifba ilə bağlı proqramların genişləndirilməsi, müəllim və tədqiqatçılar arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, eləcə də Türk Dövlətləri Təşkilatı, Türk Akademiyası, TÜRKSOY və digər beynəlxalq türk qurumlarının fəaliyyətinin daha sıx əlaqələndirilməsi bu istiqamətdə görüləcək işlərin əsas prioritetləri sırasında olmalıdır.
Ortaq ünsiyyət dili milli dillərin və ya milli kimliklərin əvəzlənməsi məqsədi daşımır. Əksinə, onun başlıca vəzifəsi türk xalqları arasında qarşılıqlı anlaşmanı asanlaşdırmaq, elmi biliklərin, mədəni dəyərlərin və informasiya resurslarının daha sürətli mübadiləsini təmin etməkdir. Rəqəmsallaşma, internet texnologiyaları, süni intellekt və kommunikasiya vasitələrinin sürətli inkişafı bu istiqamətdə əvvəllər mövcud olmayan yeni imkanlar yaratmışdır.
Bu gün ortaq dil ideyası artıq yalnız dilçilik məsələsi deyil, Türk dünyasının gələcək inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Bu istiqamətdə ardıcıl elmi fəaliyyət, siyasi iradə və institusional əməkdaşlıq türk xalqları arasında inteqrasiyanı daha da gücləndirə, ortaq mədəni məkanın formalaşmasına, elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə və Türk dünyasının qlobal informasiya məkanında daha güclü mövqe tutmasına mühüm töhfə verə bilər.
Təklif etdiyim variant
Ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması türk xalqları arasında qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirməklə yanaşı, elm, təhsil, mədəniyyət, iqtisadiyyat və diplomatiya sahələrində əməkdaşlığın daha səmərəli inkişafına xidmət edir. Ortaq əlifba, vahid terminologiya və yazı normaları bu prosesin əsas sütunlarıdır. Onların formalaşdırılması türk dilləri arasında qarşılıqlı anlaşmanı asanlaşdırır, ortaq elmi və informasiya məkanının yaranmasına şərait yaradır.
Qloballaşma və rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə ortaq dil məsələsi artıq yalnız dilçilik problemi deyil, Türk dünyasının strateji inkişaf prioritetlərindən birinə çevrilmişdir. Bu istiqamətdə Türk Dövlətləri Təşkilatı, Beynəlxalq Türk Akademiyası, TÜRKSOY və digər beynəlxalq qurumların fəaliyyəti, eləcə də üzv dövlətlərin siyasi iradəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ortaq dilin elm, təhsil, media və rəqəmsal platformalarda istifadəsinin genişləndirilməsi inteqrasiya prosesini daha da sürətləndirə bilər.
Ortaq ünsiyyət dili milli dillərin əvəzlənməsini deyil, onların qarşılıqlı anlaşma imkanlarının genişləndirilməsini hədəfləyir. Bu baxımdan İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyası bu gün də öz aktuallığını qoruyur və Türk dünyasının gələcək inkişafı üçün praktik istiqamətverici rol oynayır.
Gələcəkdə ortaq ünsiyyət dilinin inkişafı bütün türk dillərinin qarşılıqlı zənginləşməsi prinsipi əsasında həyata keçirilməlidir. Xüsusilə Oğuz qrupu dillərinin geniş yayılması bu istiqamətdə mühüm üstünlük yaratsa da, ortaq dil yalnız bir qolun deyil, bütün türk dillərinin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini nəzərə alan inklüziv model üzərində qurulmalıdır. Bu yanaşma həm türk dillərinin zənginliyinin qorunmasına, həm də ortaq dil məkanının formalaşmasına xidmət edəcəkdir.
Tarixi təcrübə də göstərir ki, türk xalqları ortaq yazı və ünsiyyət ənənəsinə malik olmuşdur. Orxon-Yenisey abidələrinin dili bunun ən parlaq nümunələrindən biridir. Müasir dövrdə isə ortaq latın əlifbasının qəbulu, rəqəmsal kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi və Türk dövlətləri arasında artan əməkdaşlıq ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması üçün tarixdə heç vaxt olmadığı qədər əlverişli şərait yaratmışdır.
Nələr etmək olar?
Türk dünyasında ortaq ünsiyyət dilinin formalaşdırılması yalnız əlifba birliyi ilə məhdudlaşmır. Bu istiqamətdə ən vacib məsələlərdən biri də türk dilləri arasında ortaq söz ehtiyatının zənginləşdirilməsi və qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsidir. Xüsusilə Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsi arasında son onilliklərdə müşahidə olunan təbii yaxınlaşma bu proses üçün mühüm imkanlar yaradır. Bir çox söz və ifadələrin hər iki dildə eyni və ya yaxın formada işlənməsi ortaq dil mühitinin formalaşmasını asanlaşdırır.
Bununla yanaşı, ortaq dil siyasəti yalnız leksik səviyyədə deyil, terminologiya, orfoqrafiya, elmi üslub və kommunikasiya normaları baxımından da əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməlidir. Yeni terminlərin yaradılmasında türk dillərinin daxili imkanlarına üstünlük verilməsi, alınma sözlərin isə vahid prinsiplər əsasında uyğunlaşdırılması məqsədəuyğundur.
Bu istiqamətdə təhsil sistemi, universitetlər, ortaq dərsliklər, televiziya və rəqəmsal media, eləcə də elmi konfranslar və mədəni layihələr mühüm rol oynaya bilər. Xüsusilə gənc nəslin ortaq əlifba və ortaq terminologiya əsasında hazırlanmış tədris resursları ilə tanış olması gələcək inteqrasiyanı sürətləndirəcəkdir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, türk xalqları müxtəlif dövrlərdə ortaq yazı və ünsiyyət ənənəsinə malik olmuşdur. Müasir mərhələdə isə Azərbaycan və Türkiyə türkcəsinin yüksək qarşılıqlı anlaşıqlığı, ortaq latın əlifbasından istifadə və artan humanitar əlaqələr bu istiqamətdə mühüm üstünlüklər yaradır. Bununla belə, ortaq ünsiyyət dili hər hansı bir milli dili əvəz etməməli, əksinə, bütün türk dillərinin ortaq xüsusiyyətlərini və zənginliyini özündə birləşdirən inteqrativ model kimi inkişaf etdirilməlidir.
Beləliklə, ortaq dilin gələcəyi yalnız dilçilərin deyil, dövlətlərin, elm və təhsil müəssisələrinin, media qurumlarının və bütövlükdə Türk dünyasının ortaq iradəsindən asılıdır. Bu istiqamətdə atılacaq ardıcıl addımlar Türk dünyasında informasiya, elm və mədəniyyət məkanının daha da yaxınlaşmasına mühüm töhfə verə bilər.
Bu istiqamətdə ən mühüm vəzifələrdən biri ortaq türkcə lüğətlərin hazırlanmasıdır. Belə bir lüğət tərtib edilərkən türk dillərinin fonetik, qrammatik və leksik xüsusiyyətləri nəzərə alınmalı, milli özünəməxsusluq qorunmaqla ortaq söz fondu formalaşdırılmalıdır. Bu baxımdan Mahmud Kaşğarlının “Divanü Lügati’t-Türk” əsəri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. XI əsrdə türk dillərinin zəngin söz xəzinəsini sistemləşdirən bu möhtəşəm abidə müasir ortaq türk lüğətinin hazırlanması üçün tarixi və elmi örnək sayıla bilər.
Ortaq dil ideyasının uğur qazanması yalnız lüğət və terminologiya ilə məhdudlaşmamalıdır. Türk dünyasının ortaq ədəbi və mədəni irsinin vahid nəşrlər şəklində bütün türk ölkələrində çap olunması və rəqəmsal platformalarda geniş istifadəyə verilməsi də bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Manas”, “Kutadqu Bilig”, “Divanü Lügati’t-Türk”, “Şəcəreyi-Tərakimə”, “Oğuznamə” kimi klassik əsərlər, eləcə də nağıllar, atalar sözləri, bayatılar və digər folklor nümunələri Türk dünyasının ortaq mənəvi sərvətidir. Bu irsin bütün türk respublikalarında müasir nəşrlərlə və elektron formatda əlçatan olması ortaq mədəni yaddaşın möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verər.
Eyni zamanda ortaq əlifba, ortaq terminologiya, vahid elektron lüğətlər, rəqəmsal korpuslar və müştərək tədris resurslarının hazırlanması Türk dünyasında ortaq ünsiyyət məkanının formalaşmasını sürətləndirə bilər. Bu istiqamətdə həyata keçiriləcək layihələr milli dillərin inkişafına maneə olmur, əksinə, onların qarşılıqlı zənginləşməsinə və daha geniş ünsiyyət imkanları qazanmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə, ortaq ünsiyyət dili və ortaq mədəni irsin sistemli şəkildə qorunması Türk dünyasının gələcəyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamətdə atılacaq ardıcıl addımlar yalnız dil birliyini deyil, həm də ortaq tarixi yaddaşı, mədəni kimliyi və Türk dünyasının beynəlxalq nüfuzunu daha da gücləndirəcəkdir.
Ortaq dilin yolu: təhsildən mediaya
Türk respublikalarında Türk dünyasına məxsus ədəbiyyat nümunələrinin təhsil müəssisələrində, xüsusilə məktəblərdə sistemli şəkildə tədris olunması zəruridir.
Bu ədəbi nümunələr yalnız klassik dastan və folklor örnəklərini deyil, həm də müasir türk yazıçı və şairlərinin əsərlərini əhatə etməlidir. Tədris prosesində hər bir türk dilindən seçilmiş mətnlər izahlı lüğət və qısa şərhlərlə birlikdə təqdim olunmalıdır. Belə yanaşma şagirdlərdə türk dilləri və mədəniyyətləri haqqında ortaq təsəvvür formalaşdırmaqla yanaşı, onların söz ehtiyatını və dil bacarıqlarını da inkişaf etdirəcəkdir. Dərsliklərdə mətnlərin lüğət və izahlarla birlikdə verilməsi şagirdlərin oxuduqları materialı daha dərindən mənimsəməsinə, yeni sözlər öyrənməsinə və gələcəkdə ortaq ünsiyyət dilinin formalaşmasına əlverişli zəmin yaradacaqdır. Belə bir təhsil modeli Türk dünyasının mədəni və ədəbi birliyinin möhkəmlənməsinə, gənc nəslin ortaq tarix, mədəniyyət və dil haqqında biliklərinin zənginləşməsinə xidmət edəcəkdir.
Nəticə etibarilə, Türk dünyasına aid ədəbiyyatın məktəb dərslikləri vasitəsilə sistemli şəkildə tədrisi ortaq mədəniyyətin və dil birliyinin qorunması və inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Türk dünyasının yazıçı və şairlərinin əsərləri yalnız milli dillərdə deyil, digər türk dillərində də ortaq türk əlifbası əsasında nəşr edilməlidir. Bu nəşrlər mətnlə yanaşı izahlı lüğət və şərhlərlə müşayiət olunmalıdır ki, oxucular əsərin həm məzmununu, həm də dil xüsusiyyətlərini daha asan qavraya bilsinlər. Belə nəşrlər türk xalqları arasında qarşılıqlı anlaşmanın güclənməsinə, ortaq dil və mədəniyyət məkanının formalaşmasına, gənc nəslin isə türk dillərinin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini müqayisəli şəkildə öyrənməsinə imkan verəcəkdir. Eyni zamanda, ortaq türk əlifbasının praktik tətbiqini genişləndirərək vahid mədəni və ədəbi məkanın formalaşmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Türk dövlətlərinin televiziya və radio proqramlarının bütün türk xalqları tərəfindən izlənilməsi üçün ortaq Türk televiziya kanalının yaradılması məqsədəuyğun olardı. Bu kanalda proqramlar ortaq türkcədə təqdim edilməli, film və digər audiovizual məhsullar isə müvafiq ölkələrin dillərində altyazılarla yayımlanmalıdır. Belə bir media platforması yalnız informasiya və əyləncə funksiyasını yerinə yetirməyəcək, eyni zamanda Türk xalqları arasında mədəni, elmi və ictimai əlaqələrin inkişafına, ortaq ünsiyyət dilinin təşviqinə və öyrənilməsinə mühüm töhfə verəcəkdir. Altyazılı yayımlar həm milli dillərin qorunmasına, həm də ortaq ünsiyyət dilinin mənimsənilməsinə xidmət edərək Türk dünyasında vahid informasiya məkanının formalaşmasını sürətləndirə bilər.
Mədəniyyət, musiqi, teatr və kino sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi də ortaq ünsiyyət dilinin inkişafına mühüm təsir göstərən amillərdəndir. Ortaq teatr tamaşaları, musiqi festivalları, film layihələri və digər mədəni tədbirlər yalnız yaradıcılıq əlaqələrini gücləndirmir, həm də Türk xalqları arasında canlı dil mühitinin formalaşmasına şərait yaradır. Bu cür layihələr müxtəlif türk ölkələrindən olan yaradıcı insanların birgə fəaliyyətini stimullaşdırır, ortaq söz ehtiyatının və terminologiyanın zənginləşməsinə, ümumtürk mədəni kimliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu baxımdan mədəniyyət və incəsənət sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Türk dünyasında ortaq dil və vahid mədəni məkanın formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlardan biri hesab olunmalıdır.
Ortaq dilin gündəlik həyata inteqrasiyası
Gündəlik ünsiyyət üçün türk dillərində danışıq kitabçalarının hazırlanması ortaq ünsiyyət dilinin formalaşmasına mühüm töhfə verə bilər. Belə vəsaitlərdə mümkün qədər bütün türk xalqları tərəfindən asan başa düşülən ortaq söz və ifadələrə üstünlük verilməlidir. Danışıq kitabçaları yalnız məktəb və universitetlərdə deyil, həm də turizm, biznes, mədəniyyət və gündəlik ünsiyyət sahələrində geniş istifadə olunmalıdır. Bu, ortaq söz fondunun zənginləşməsinə, qarşılıqlı anlaşmanın asanlaşmasına və ortaq ünsiyyət dilinin praktik tətbiqinə xidmət edəcəkdir.
Türk xalqları arasında ünsiyyət vasitəsi kimi rus və ya ingilis dili kimi xarici dillərə üstünlük verilməsi isə ortaq türk ünsiyyət və yazı dilinin formalaşmasını ləngidən əsas amillərdən biridir. Xarici dillərin elmi, iqtisadi və mədəni münasibətlərdə dominant mövqeyə malik olması türk dilləri arasında birbaşa əlaqələrin inkişafını zəiflədir, ortaq terminologiyanın, yazı sisteminin və dil mühitinin formalaşmasını çətinləşdirir. Buna görə də ortaq dil layihələrinin uğuru yalnız elmi təşəbbüslərdən deyil, eyni zamanda dövlətlərin siyasi iradəsindən və koordinasiyalı fəaliyyətindən də asılıdır.
Müasir dövrdə internet Türk dünyasının inteqrasiyasını sürətləndirən ən mühüm vasitələrdən biridir. Ortaq əlifbanın tətbiqi və vahid internet terminologiyasının hazırlanması elektron informasiya mühitində türk dilləri arasında maneələri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu, elmi nəşrlərin, rəqəmsal resursların, təhsil materiallarının və mədəni irsin daha geniş paylaşılmasına, həmçinin Türk dünyasının qlobal informasiya məkanında daha fəal təmsil olunmasına imkan yaradacaqdır.
Bu baxımdan, Türk respublikalarının universitet və digər elmi müəssisələrinin rəsmi internet səhifələrinin ilk növbədə ana dildə hazırlanması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sonrakı mərhələdə həmin səhifələrin digər türk dillərinə və xarici dillərə tərcümə olunması həm milli dillərin nüfuzunu artıracaq, həm də Türk dünyasında ortaq informasiya məkanının formalaşmasına xidmət edəcəkdir.
Türk dünyasında dil birliyi üçün ortaq fəaliyyət
Müasir dövrdə internet və rəqəmsal texnologiyalar təhsil və informasiya mühitinin əsas elementlərindən birinə çevrilmişdir. Bu baxımdan Türk respublikalarının universitetləri, dövlət qurumları və ictimai təşkilatlarının rəsmi internet səhifələrinin ilk növbədə ana dildə hazırlanması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu, həm milli dillərin inkişafına xidmət edir, həm də istifadəçilərin məlumatlara daha rahat çıxışını təmin edir. Sonrakı mərhələdə həmin resursların digər türk dillərinə və xarici dillərə tərcümə edilməsi isə Türk dünyasının beynəlxalq informasiya məkanında görünürlüğünü artıracaq və ortaq ünsiyyət mühitinin formalaşmasına töhfə verəcəkdir.
Ortaq ünsiyyət dilinin inkişafı üçün Türk Dil Qurultaylarının müntəzəm keçirilməsi də zəruri şərtlərdən biridir. Belə qurultaylar türkoloqları, dilçiləri və müvafiq qurumların nümayəndələrini bir araya gətirərək ortaq dil siyasətinin prioritetlərini müəyyənləşdirməyə, terminologiyanın, orfoqrafiya qaydalarının və yazı prinsiplərinin uzlaşdırılmasına, həyata keçiriləcək layihələrin əlaqələndirilməsinə imkan yaradır. Bu baxımdan qurultaylar ortaq dilin elmi əsaslar üzərində inkişaf etdirilməsi üçün mühüm platforma rolunu oynayır.
Eyni zamanda, ortaq Türk dilinin formalaşdırılması məqsədilə Türk Dövlətləri Təşkilatı, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Türk Dil Qurumu, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türk Dövlətləri Universitetlər Birliyi və digər qurumlar arasında əməkdaşlıq daha da genişləndirilməlidir. Birgə elmi layihələrin hazırlanması, elektron biblioqrafik məlumat bazalarının yaradılması, ortaq türk dili lüğətinin ilkin pilot variantının hazırlanması və ortaq dilin nəzəri əsaslarının işlənilməsi bu istiqamətdə həyata keçirilməsi vacib olan əsas vəzifələr sırasındadır.
[1] Qarabağ Universiteti Elm şöbəsinin müdiri, Xankəndi, Azərbaycan