Kırım Tatar edebiyatının eserlerinden biri Edip Efendi adlı şairin “Sefername” başlıklı şiiridir. Şiir, dil ve anlatım özellikleri ve dönemi bakımından önemli veriler içermektedir. Kırım Türkçesi Kıpçak ve Oğuz lehçelerinin sentezi niteliğindedir ve bu lehçe ile yapılan konuşma ve yazılar diğerlerine bakarak her lehçece konuşan tarafından en iyi anlaşılan lehçedir. Bu lehçenin 17. yüzyıldaki hali ve yaşanan bir olayın anlatılması şiiri daha da önemli kılmaktadır.
Zekeriya Karadavut[1], Sefername adlı şiiri şöyle tanıtmaktadır: Klasik edebiyatımızın şaheserlerinden biri de XVII. asırda Polonya Kralı IV. Vladislav’ın hücumunda kendi vatanı Ukrayna’yı müdafaa etmek isteyen Ukrayna komutanı Bogdan Hmelnitskiy’in ricasına binaen Ukrayna halkına yardıma giden Kırım komutanlarından Togay Bey’in Bogdan Hmelnitskiy ile birlikte Polonya’ya yaptığı seferi ve 1648 senesinin 5-6 Mayısında Sarı Suv’un yanında, S. Pototsiy kumandanlığı altındaki Polonya ordusunu sarıp tarumar etmesi hakkında Kırım şairi Edip Efendinin Sefername eseridir.
Edip Efendi’nin şiiri aşağıdadır.
Sefername
Yigit qolunda qamçı bar, “Men!” degenge ceza bar.
Ey, oğlanlar, toplaşıñ, tezden bizge sefer bar.
Alaşalar[2] nallansın, oq-yayları maylansın[3],
Eger agaç baqılıp, qavurmalar qaynalsın.
Al qılıçlı asqıdan, çek qayraqnı[4] yuzune,
Qılıçıñ eger aq bolsa, qara tüşmez kozüñe.
Eki tırşav[5], bir arqan[6] asıñız eger qaşına,
Qızıl meşin nazarlıq taqıñız atnıñ başına.
Seferlik atnı semirtme, dönen bolsa arımaz[7],
Semiz atıñ yol almaz, barğandan soñ yaramaz.
Çekmeniñni tartıp kiy, qalpağıñnı basıp kiy,
Yolda yoqtır anayıñ, keregiñni baqıp cıy.
Keldi emir saraydan, çıqtıq yolga Mamaydan[8],
Duamnı aldım anaydan, oqlarımnı babaydan.
Tal terektir Mamaylar, yav yurektir Mamaylar,
Erdel aşıp sefer bar elal etiñ anaylar.
Egerlendi çal torı, başı yıldız qaşqadır[9],
Han qolunda yigit kop, Mamay begi başqadır.
Yetmiş çora yanında, at oynatıp çıqtılar,
Yetmiş ana yetmiş tas suv septirip çıqtılar.
Dua etip anayım, çıdamadı[10] bayıldı,
Yetmiş atnıñ tozanı tuman bolıp cayıldı…
Toplaş boldı bizlerge Gazı Kermen[11] çölünde,
Qızıl yavluq, qara qamçı cumlemizniñ elinde.
Tattan[12] keldi odaman, Kefe tübü qaraman,
Barın, Arğın, Qart Qıpçaq[13] cumlesinden qocaman.
Davul-zurna, toy-bayram, yedi kunde toplaştıq,
Yetmiş qurban çaldırıp, cav yolların oylaştıq.
Yedi biñ oğlan bir bolıp, atnı suvdan teptirdik,
Yedi saat bir tınış Aq Cılğada[14] keçirdik…
Erdel şeeri aq şeer, qocamandır camisi,
Bu şeerde qatıştı bizge Bogdan töresi.
Bogdan bayar[15] zor bayar, ediyesi qırqlama:
Qırq aygırman, qırq buğa, cumlesi ep saylama.
Han çadırı qaşına quruldı bayar çadırı,
Sıylavnına qoydılar sıylamacı batırnı.
Adil Geray[16] Bogdanman keñeştiler[17] tañğaceq,
Qopay[18] lehli panınıñ qopaylığın alğanceq.
Qara quşlar ileri, eki qolda Aq quşlar,
At nallanır, qayraq oynar, ağartılır qılıçlar.
Haber aldıq, yolumız bataq orman, aq tiken,
Bu seferge sav ketip, kimler sav qaytar eken?..
Bizler qıpçaq oğlumız, çamurğa batar çıqarmız,
Kuneş çıqsa qurutır, suv tapılsa çayqarmız.
Baş yazısın koz korer, yigit er şeyge koner,
Can qurtulsa selamet, ağuv accı em oter[19].
Edip Efendi (17. yüzyıl)
______
[1] Karadavut, Z. (2015). Kırım Tatar şair ve yazarı Eşref Şemizade ve onun “Şiar Âşık Umer ve onın klassik edebiyatımızdaki yeri” adlı makalesi. Akademik Kaynak AKAD 3(6).
[2] Alaşa: aygır
[3] May: yağ
[4] Qayrak: biley taşı
[5] Tırşav: köstek, pranga
[6] Arqan: kement, urgan
[7] Arımak: çabuk yorulmak, zayıf düşmek
[8] Mamay: Kırım’d bir bölge ve halkının adı
[9] Qaşka: atın alnındaki beyaz leke
[10] Çıdamak: dayanmak
[11] Gazi Kermen: Günümüzde Kahovka şehri yakınlarındaki Kırım Hanlığı kalesi
[12] Tat: Tatlar-Kırım yarımadasının dağ etekleri ve dağlık yerlerinde yaşayan Tatarları böyle adlandırıyorlar.
[13] Barın, Arğın, Qart Qıpçaq: Kırım Tatar kabilelerinin adları.
[14] Cılğa: dere yatağı, ören yeri
[15] Bayar: Moldovan beyi
[16] Geray / Giray Han: Kırım hanı, 1665-1670 yıllarında yönetimdeydi.
[17] Keneşmek: müzakere etmek, meclis kurmak
[18] Qopay: kendini beğenmiş
[19] Oter: geçer, geçip gider, deler
