Semih İpek
Atabek Yurdu’nda en eski Türkülerden birisi “Ardahan’dan Gelen Tatar”dır. Fakat bu türkünün hikayesi ve detayları ile ilgili elimizde pek malumat yoktur. Olan bilgiler ise sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır. Bu yazıda güzel Atabek Yurdumuzun bu güzel türküsü hakkında düşüncelerimi sizinle paylaşacağım.
Öncelikle bazen türküde geçen “Tatar” adı bir Türk boyu olan Tatarlarla değil Osmanlı posta teşkilatı olan Tatarlar ile ilgilendirilmiştir ama kanaatimce bu yanlıştır. Çünkü türkünün ilerleyen kısımlarında –hepimizin türkünün sözlerini bildiğini varsayıyorum- oğlan: “Şaşırdım Tatar Eli’ni…” diyerek bu şüpheyi ortadan kaldırıyor ve Tatar adının bir askeri sınıf değil bir etnik kimlik olduğunu gösteriyor. Peki Ardahan’da Tatar var mıdır? Rus işgali döneminde tüm Türklere Tatar dendiğinden bahsetmeyeceğim ama 19. Yüzyılın ikinci yarısından sonra Kırım ve Kafkasya’nın işgali ile pek çok Türk’ün pek çok Tatar Türkü’nün mevcut Türkiye topraklarına göçünü ve bu göçü yaparken ilk karşılaştıkları durağın Atabek Yurdu (belki özel olarak Ardahan) olduğunu hatırlatacağım. Şimdi şöyle bir düşünelim. Türkü’nün kayda alındığı, repertuara eklendiği yer Atabek Yurdu’nun başka bir köşesi olan Oltu’dur. Oltu, Ardahan’dan giriş yapan ve Batı’ya ilerleyen “katar katar” Tatar kafilesinin uğradığı bir yer olacak böylelikle. Oltu’daki adam da türküye böyle başlayacak haliyle: “Ardahan’dan gelen Tatar…” Ardahan’daki adam türküye elbette Ardahan’dan gelen Tatar diye başlamayacaktır. Belki “Aşağıdan gelen Tatar…” diye başlayacaktır. (ki bazı kaynaklarda türkünün ilk mısrası budur. Bkz 1941 tarihli Kayseri derlemesi). Ama yine ilginçtir türkünün Erzincan versiyonunda da “Erzincan’dan Gelen Tatar…” olarak başlar. Zaten Türkiye’nin pek çok yerinde içinde Tatar adı geçen türkü mevcuttur. Atabek Yurdu’nda neden olmasın? Mesela; Tatar’ın Ağıdı (Kayseri), Apardı Tatar Meni (Azerbaycan), Ay Oğlan Tatar Mısın? (Bursa – Bilecik), Çifte Konağın Gelini (Erzincan), Neylerem Köşkü Sarayı (Diyarbakır), Yeni Kapının Gelini (Kırcaali), Yeşil Olur Sandıklı’nın Biberi (Afyon), Aşağıda Tandır Gelin (Çanakkale) vb…
Dikkat edilir ve incelenirse bu türkülerden bazıları, yöresi başka olmakla beraber sözleri aşağı yukarı “Ardahan’dan Gelen Tatar” türküsü ile aynıdır. Bu da bu Türkünün kökeninin Atabek Yurdu olduğunu kanıtlar. (Hatırlarsanız Tatarlar Atabek Yurdu’ndan giriş yapmıştı.)
Evet kısacası benim bu türkümüz konusundaki fikirlerim böyledir. Ayrıca ben bu türküde çok kadim bir hava seziyorum. Gözlerimin önüne 1800’ler değil, belki 1500’ler, belki 1200’lerin görüntüsü ve tınısı geliyor. Atabek Yurdu’nun Dombıra (Kopuz) çalan bir balası olarak bu türkümüzü daha da farklı bir tonda ve stilde seslendirdim ve o orta çağ (medieval) duyumuna ve belki de Moğol – Tatar akınları dönemine yaklaştırdım. İşte o çalışma:
