Ahıskalı Hasta Hasan (1762-1866)[1] bir halk ozanıdır. Aslen Ahılkelek’te doğmuş ama oradan Ahıska’ya taşınmış. Taşınmasının nedeni Rusya’nın 1828’de bölgeyi işgal etmesi ve dışarıdan bölgeye Ermeni nüfus taşıyarak bölgenin demografisini zorla değiştirme girişimi üzerine yaşanan etnik çatışmalardan ötürüdür. Yaşadığı Dırqına köyüne yerleştirilen göçmen Ermenilerin, Türklerin mal ve mülklerine “çökmeleri” sonucu evini barkını bırakıp Ahıska’ya göçmüştür. Adındaki “Ahıskalı” orada yaşamasından, “Hasta” sıfatı ise hastalıklı bir bünyeye sahip olup sık sık hastalanmasından ötürü yakıştırılmış, kendisince de kabul edilmiş bir lakaptır.[2] Ahıskalı Hasta Hasan’ın “Erzurum Yöresi” anonim türküsü olarak bilinen “Güzeller bezenmiş, toya giderler.”, popüler bir türkü olarak ozanı yad ettirmektedir. Erzurum’u Atabek Yurdu’nun bir parçası olarak ele aldığımızda kabul edilebilir bir kayıttır.
Hasta Hasan, Terekeme halk ozanıdır.[3] Rus işgaline kadar Ahılkelek’te Terekeme ve Yerli Türkler birlikte yaşıyor, Ahıska’da ise büyük ölçüde Yerli Türkler bulunuyordu. Sonrasında Rusya’nın Kafkasya’da bir Ermenistan kurma düşüncesinin gereği olarak Ahıska ve Ahılkelek’e Ermenileri yerleştirdiği anlaşılmaktadır. Nüfus istatistiklerine bakıldığında Ermeni göçmenlerin Ahıska’da daha çok merkeze, Ahılkelek’te ise köylere yerleştirildiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla Ahılkelek köylerinden Ahıska köylerine göç olmuştur. Âşık Hasta Hasan yaşadıklarını şiirinde şöyle anlatmaktadır:
Dırqına’da[4]
Erməni’ye yol açıldı,
Yuva saldı Dırqına’a
Yerli getdi, yersiz gəldi,
Əcəp haldı Dırqına’da
Adına deyirler Tigrən,
Üzündeki ətdən iğren,
Əlindəki dəmir dirgən,
Çalhaçaldı Dırqına’da.
Çayırları düz gördüler,
Özlerini yüz gördüler,
Xəstəyi yalqız gördüler,
Çalhaçaldı Dırqına’da.
Ahıskalı Hasta Hasan’ın çağdaşlarından bir de Posoflu Âşık Üzeyir’dir (Fakiri). Fakiri (1770-1836), Rus işgali üzerine söylediği akıl ve duygu yüklü şiirleriyle de bilinir. “Ahıska gül idi gitti / Bir ehli dil idi gitti / Söyleyin Sultan Mahmud’a / İstanbul kilidi gitti.” diyen halk ozanımızdır. Yaşadığı dönemde Şairler Sultanı (Sultan-ı Şuara) olarak anılan bir edebiyatçıdır.[5] İstanbul’da üç yıl kalmış ve kahvehanelerde âşıklık icra etmiş, III. Selim huzurunda bulunmuş, hatta Köroğlu destanının Anadolu’da anlatılmasına izni de o sırada aldığı anlatılır. Köroğlu o zamanların öncesinde Anadolu’nun haksızlıklara karşı itirazının sesi olarak biliniyordu. Başta Kirmanşah olmak üzere birçok türkülü halk hikayesi yazdığı bilinir.
Âşık Üzeyir’in Ahıska felâketi üzerine ağıt niteliğinde şiiri vardır. Birisi şöyle başlar:
“Hey kardaşlar, yanax yanax ağlıyax,
Ölkemiz sultanı elden gediyer
Al yeşili töküp kara bağlıyax
Al’Osman’ın şanı elden gediyer.
***
Axıska’ydı burada ellerin hası
Yaxıldı ateşe şenniği nası,
Kurtulanacan çekecek yası
Esir olmuş, canı elden gediyer.”[6]
Başka bir ağıtında da işgal sonrası durumu betimlemektedir. Fakirî bu şiirlerinde vatan sevgisi, vatanı kaybetmenin acısı, ulusal onur ve tarih bilincini işleyerek yurttaşlarını şiirsel bir dille eğitmektedir:
İndim ovasına bir göz gezdirdim,
Gördüm elin bahçe barı bozulmuş,
Yüreğim tutmadı, bir daha bakam,
Taş toprağı ağlar, bendi çözülmüş.
***
Meğer tezmiş, bağda bülbüller ötmez,
Hamümanlar[7] sönmüş, bir ocak tütmez,
Hicret eder, yâda ayağı gitmez,
Turna gibi katar, göçü düzülmüş.
Âşık Üzeyir, dini, millî ve insani şiirler yazan bir ozandır. Hikâyeleri ve karşılaşmaları da vardır. Karşılaştığı âşıklar Hasta Hasan’la yaptığı karşılaşmalar da yer almaktadır. Aşağıda bir örnek verilmiştir.
Fehmi Bayraktaroğlu’nun aktardığına göre Fakiri ile Hasta Hasan’ın yolu Ardahan’ın Fayatlı köyünde kesişir. O dönemde her ikisinin de tanınan bilinen âşıklar olduğu anlaşılıyor. Köylüler âşıklardan atışma beklerler. Böylece deyişme başlar.[8]
Aldı Hasta Hasan
Yer altında kızıl öküz, ülüzgar üstündedir,
Bu cihanın çar köşesi, şahinar üstündedir,
Abubekir, Ömer, Osman, şefaatçi ol Resul,
Hak Teâlâ’nın bir nişanı, peygamber üstündedir.
Aldı Fakiri (Sazı olmadan söyler)
Bu dünya böyle kurulmuş, devlet var üstündedir,
Harun, Karun mal kazansa, tarumar üstündedir.
Havva anam, atam Âdem tulladılar cennetten,
Korkarım ki aldatırlar, şeytan şar [şer?] üstündedir.
Aldı Hasta Hasan
Bu dünyada Hak Teâlâ çok mal vermez deliye,
Çok malın çok azabı var, ondan vermez veliye,
Destur verip aslan diye buyurmuştur Ali’ye,
Hiç küffara boyun eğmen, Zülfikar üstündedir.
Aldı Fakiri
Bir atanın evladıyız, başka başka dilimiz,
Yarın kıyamet gününde, nice olur halimiz,
Kıldan ince, kılıçtan keskindir yolumuz,
Altı kazan, üstü sırat, o da nar üstündedir.
Aldı Hasta Hasan
Hasta Hasan bu sözlerin, dinleyene nasihat,
Kalktı insandan muhabbet, hayvandan hasiyet,
Her kalkanda şükür eyle, her yatanda vasiyet,
Geçti çağım, doldu sinim, ihtiyar üstündedir.
Aldı Fakiri
Bu Fakir’in kulluğunda, gelir bir gün Azrail,
Dört kitabı Hak gönderdi, tasnif etti Cebrail,
Atacak Hallac-ı Mansur, dirilecek İsrafil,
El koymuş divana durur, o da sur üstündedir.
İki büyük âşığın başka deyişmeleri de vardır. Meraklıları devamını Fakiri hakkında yazılan tezden okurlar zaten.
___
[1] Əli Şamil. (2012). Axısqalı Xəstə Hasan. Bakı: AMEA Folklor İnstitutu. s. 39.
[2] Hacılar, Valeh. (2011). Axılkelekli Âşık Hasta Hasan. Bizim Ahıska Dergisi. Sayı 18. http://www.ahiska.org.tr/wp_pdf/sayi18/parcali/17_sayi18.pdf
[3] Hüseyinoğlu, Ali Şamil. (2011). Ahıskalı Hasta Hasan ve Onun Yarattığı Âşık Mektebi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi / 2011-2 (Temmuz-Aralık) (Azerbaycan Özel Sayısı-II), s.267-289. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/288549
[4] Əli Şamil. (2012). Axısqalı Xəstə Hasan. Bakı: AMEA Folklor İnstitutu.
[5] Çınar, İ. (2025). Halk ozanları bağlamında etnoandragoji. 4. Baskı. Pegem.
[6] Mutlu, N., Aliyeva Çınar, M. & Uravelli, O. (2017). Ahıska halk şiirinden seçmeler. (Ed. İ. Çınar) Bursa: Öner Matbaacılık.
[7] Hanüman: evin başköşesi, ateşin ve ocağın yandığı, süslemelerin bulunduğu kısım.
[8] Bayraktaroğlu, Fehmi (Der.) (2017). Posoflu Âşık Üzeyir (Fakirî). Birleşik Matbaacılık, İzmir. Aydın, Ömer. (2023). Âşık Üzeyir (Fakiri) Hayatı, Sanatı ve Şiirleri. Yüksek Lisans Tezi. Kafkas Üniversitesi, SBE.