Azerbaycan’da Âşık Sazının Öğretimi Üzerine

Sayı 92- Sanat ve Eğitim (Ekim 2026)

Prof. Dr. İlgar İmamverdiyev[1]

Azerbaycan müzik kültürünün tarihine baktığımızda, farklı kaynaklardan öğrendiğimize göre, ulusal müzik aletlerimiz olan tar, kemança ve balabanın çeşitli müzik kurumlarında öğretilmesi, büyük bestecimiz Üzeyir Hacıbeyli’nin girişimiyle geçen yüzyılın 20’li ve 30’lu yıllarında başlamıştır. Araştırmacı Afat Novruzov, “Uzeyir Hajibeyli ve Halk Çalgılarında Nota Çalımı” başlıklı makalesinde tar ve kemança öğretimi hakkında şunları yazıyor: “U. Hajibeyli’nin 1921 yılında Azerbaycan Türk Müziği Okulu’nu kurmasından bir süre sonra, bu eğitim kurumu 1924 yılında Türk Müziği Teknik Okulu’na dönüştürüldü ve 1926 yılında Azerbaycan Devlet Konservatuvarı ile birleştirildi. Tar ve kemança dersleri başlangıçta bu eğitim kurumlarının “Doğu” bölümünde açıldı. U. Hajibeyli burada teorik derslerin yanı sıra, kendi tasarladığı sisteme göre tar nota uzmanlığını da öğretti. Muğam derslerinin Mirza Mansur Mansurov ve Ahmed Bakikhanov tarafından verildiğini de belirtmek gerekir. Kemança enstrümanında nota öğretimi ise yabancı kemancı S.L. Bretansky’ye emanet edildi.”[1]

O dönemde Üzeyir Bey, “Halk müzik aletleri” branşına yönelik eğitim programları derleyerek, tar ve kemança gibi aletlerin nota sistemiyle öğretilmesinin yanı sıra, muğam sanatının bilimsel ve metodolojik temellerini sözlü olarak aktarmanın temellerini atmıştır. Üzeyir Bey’in yetenekli öğrencisi Said Rüstamov’un 1935 yılında yazdığı “Tar Okulu” ve 1950 yılında yayımlanan “Tar için Melodik Etütler” kitapları tar öğretiminde önemli rol oynamıştır. Sanat eleştirmeni ve akademisyen Fuad Azimli’nin 2003 yılında yayımladığı “Tar Okulu” kitabı da Cumhuriyetimizdeki müzik okullarında başarıyla okutulmaktadır. Bir dönem besteci Adil Geray’ın “Muğam Etütleri”, Ekrem Mammadli’nin “Tar için Gama ve Arpejler” ve “Tar için Etütler” kitapları da çeşitli müzik okullarında ve müzik kolejlerinde öğretmenler tarafından ek öğretim materyali olarak kullanılmaktadır.

Azerbaycan’da garmon enstrümanının öğretiminin geçen yüzyılın 20’li yıllarına ve daha öncesine dayandığına dair ilginç bilgiler edindik. “Garmon, 1920’lerden beri halk çalgılarımız arasında yerini almıştır. 1927’de tar çalgıcısı ve pedagog Ahmed Bakikhanov (1892-1973), Azerbaycan radyosunda “Solistler” adlı bir halk çalgıları topluluğu kurduğunda, yetenekli garmoncu Ahad Aliyev’i (1893-1942) topluluğun kadrosuna dahil etmiştir. Ünlü besteci Üzeyir Hacibeyli (1895-1948), 1931’de ilk halk çalgıları orkestrasını kurmuş ve usta garmoncu Ahad Aliyev’i topluluğa dahil etmiştir. 1941’de, Üzeyir Hacibeyli’nin tavsiyesi üzerine A. Bakikhanov tarafından kurulan (aslında yeniden kurulan) halk çalgıları topluluğunda da bir garmoncu yer almıştır. Ünlü garmoncu Teyyub Damirov (1908-1970) burada çalışmıştır.” [2]

1950’lerin başlarından itibaren, çeşitli müzik kurumlarında (kültür sarayları, kültür evleri, kulüpler ve dernekler, pioner ve okul çocukları evleri, çocuk ve gençlik yaratıcı merkezleri) garmon öğretiminin uygulanması, önce 2-3 yıllık görsel-işitsel bir yöntemle (ezberleme, dinleme yoluyla), ardından kurs formatında ve daha sonra 5 yıllık nota sistemiyle Cumhuriyet genelinde yaygınlaşmaya başladı. 1958’lerden itibaren başlayan yeni dönemde, garmon çalma sanatı önce çocuk müzik okullarında (Ağdam 1 Numaralı Çocuk Müzik Okulu, Gence Fikret Amirov Çocuk Müzik Okulu), ardından Bakü Medeni-Maarif Lisesi’nde (1971’de garmon nota sistemiyle öğretilmeye başlandı), Gence’de (Müzik Lisesi (1980), Şeki’de (Şeki Müzik Lisesi (1980), Nahçıvan’da (Nahçıvan Müzik Lisesi (1980), Ağdam’da (Ağdam Müzik Lisesi (1980-81), Şuşa’da (Şuşa Müzik Lisesi (1982), Sumgayit’te (Sumgayit Müzik Lisesi (1984)), Lenkaran’da (Lenkaran Müzik Lisesi (1987-88)) ve Bakü’de (A. Zeynalli Müzik Lisesi (1995-96) öğretilmeye başlandı. Ve nota sistemiyle orta ve yüksek müzik eğitim kurumlarında garmon öğretimi başarıyla geliştirilmiştir. Bu arada, bu körüklü, klavyeli enstrüman için ilk öğretim kılavuzunun (1986) yazarı Profesör Farahim Sadigov’dur. Daha sonra Natig Rasulov, müzik camiamıza garmon için bir dizi öğretim kılavuzu sunmuştur. 1999 yılından itibaren Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi, yükseköğretim düzeyinde nota sistemiyle garmon öğretiminde öncülük etmiştir.

Azerbaycan’da Saz Eğitiminin Tarihine Bir Gezi.
Azerbaycan’da saz öğretim metodolojisi, farklı yönleri ve yöntemleriyle dikkat çekmektedir. Tarihsel olarak, Aşık sanatındaki geleneksel saz icrası, usta-öğrenci ilişkisinde sözlü ve görsel olarak gerçekleşmiştir. Bunlardan biri, ustanın sol elinin parmaklarının enstrümanın koluna bağlı perdeler üzerindeki hareketini, müziğin ritmine ve temposuna uygun olarak yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya doğru gözlemleyerek ve işitme ilkesine dayanarak sazdan çıkan melodinin kendine özgü sesini öğrenerek bu enstrümanı çalabilme becerisidir. Bugün bu yöntem, Aşık sanatının tüm ihtişamıyla korunması açısından önemlidir. Çünkü müzik bilmeyen usta Aşıklar, kendi yetenekleri ve deneyimlerine dayanarak, öğrencilerine saz öğretimini özel bir yöntemle öğretmişlerdir. Sesleriyle sergiledikleri şarkı söyleme tarzı, şiir örneklerini ezberleme yetenekleri, destanların belirli bölümlerini ezberleyebilme becerileri ve hikâyenin dramatik akış ilkesini tüm nüansları ve incelikleriyle yerel bir şekilde kapsamlı olarak öğretebilme yetenekleri sayesinde halkımız arasında pedagog ve usta aşug olarak tanındılar.

Azerbaycan’da, Doğu dünyasında ilk kez senfoni orkestrası prensibiyle kurulan “Said Rustamov Adına Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası”, Azerbaycan kompozisyon okulunun kurucusu, dünyaca ünlü besteci ve akademisyen Uzeyir Hajibeyli’nin girişimi ve organizasyonuyla 1 Mayıs 1931’de faaliyetlerine başladı.

Kuruluşundan bu yana, bu topluluk Azerbaycan milli müzik kültürünün gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Orkestranın ilk kadrosu tar, kemança, balaban, tef ve nagaradan oluşurken, daha sonra orkestraya tütek, zurna, goshanagara, klarnet, kanun, piyano ve diğer enstrümanlar da dahil edilmiştir. Azerbaycan’ın milli müzik aleti statüsüne sahip küçük boyutlu jura sazın orkestraya dahil edilmesi, geçen yüzyılın ortalarından itibaren bu topluluklarda görülmeye başlandı. Orkestranın ses aralığını genişletmek, orkestranın ses rengini zenginleştirmek ve özgün tını çeşitliliği elde etmek amacıyla, özellikle 1960’lar ve 1970’lerden itibaren besteci Said Rustamov ve tar sanatcısı Ahmed Bakikhanov’un önderliğindeki Halk Çalgıları Topluluğu’nda bu enstrümanın kullanımı yaygınlaştırıldı.

Özellikle, nota sistemiyle saz çalmak, S. Rustamov Halk Çalgıları Orkestrası’nda performans sergileyen müzisyenlerin kullandığı yöntemlerden biridir; burada farklı eserlerdeki müzik bölümleri yüksek sesler için nota ile yazılır ve jurā sazda çalınır. Jura sazın yüksek tescilli bir tınıya sahip olması nedeniyle, orkestradaki polifonik sesleri zenginleştirmede, melodik hatların daha parlak duyulmasını sağlamada ve sanatsal ifade olanaklarını artırmada önemli bir rol oynar.

Prof .Dr. İlgar İmamverdiyev’in Anısı
1979 yılında, Konservatuvarın 4. yılında tar eğitimi alırken, Azerbaycan Halk Sanatçısı Nariman Azimov’un daveti üzerine Said Rustamov adına kurulan “Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası”nda saz grubuna tam zamanlı üye olarak katılmaya davet edildiğimi çok iyi hatırlıyorum. Nariman Azimov’un konservatuarda yarı zamanlı çalıştığı yıllarda hem tar hem de saz çalma yeteneğim onun dikkatini çekmişti. Bu nedenle, ilk çalışma defterime “Saz sanatçısı” yazıldı ve Azerbaycan Devlet Televizyon ve Radyo Yayın Kurulu bünyesindeki Said Rustamov adına “Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası”nda çalışmaya başladım.

1981’i takip eden yılda (1982) , Azerbaycan Devlet Konservatuvarı’nda (şimdiki adıyla Bakü Müzik Akademisi) çalışırken, Azerbaycan Cumhuriyeti Halk Sanatçısı, besteci Süleyman Alesgerov’un girişimiyle “Halk Çalgıları Bölümü” başkanı, bu satırların yazarı (İlgar İmamverdiyev) aracılığıyla bu yükseköğretim kurumunda saz enstrümanının daha üst düzeyde öğretilmesi için Rektör Elmira Hanum Abbasova’ya bir rica mektubu yazdı. İyi niyetle yazılan bu mektuba dayanarak, Konservatuvarın mali desteğiyle saz enstrümanının onarılmasına karar verildi. O zamanlar Bakü’de evinde saz enstrümanı tamir eden tek usta (resmi bir atölyesi yoktu) “Sazbend” lakaplı Gazanfar Taghiyev’den başkası değildi. Bu nedenle, Bakü’nün farklı bölgelerinde Ermeni kökenli ustalar sadece tar yapımıyla tanınıyordu. Resmi yazışmalara dayanarak çalıştıkları kuruma belirli bir miktar para transfer edildikten sonra, Ermeni ustalar 7 saz ürettiler ve bunları Konservatuvara hediye ettiler. Tar çalabilen birçok öğrencime kendi sazımla Aşık ezgilerini öğrettiğimi çok iyi hatırlıyorum, ancak ne yazık ki saz performansında hiçbir ilerleme gözlemlemedim. Öğrencilerimin konservatuvarda aceleyle ve profesyonellikten uzak bir şekilde yapılan enstrümanın sesini, şeklini ve malzemesini beğenmediklerine şahit oldum ve bu nedenle saz çalışmaya isteksiz davrandılar ve bu enstrümana gönülsüzce yaklaştılar. Sonunda, bir süre sonra, 7 saz, yıllarca çalınmadan konservatuvarın envanterinde kapalı kapılar ardında kaldı. Bu nedenle, ne yazık ki, nota sistemiyle daha yüksek seviyede saz öğretimi gerçekleştirilemedi. Bu örnekten de anlaşılacağı gibi, müzik okullarında ve müzik kolejlerinde enstrümanı nota sistemine göre öğretmek mümkün değildi.

Bağımsızlık Döneminde Azerbaycan’da Âşık Sazının Eğitimi
1991 yılında bağımsızlığımızı kazandıktan sonraki yıllarda, Cumhuriyetimizin farklı bölgelerinde faaliyet gösteren müzik okullarında saz enstrümanı öğretimine duyulan ihtiyaç arttığında, profesyonel saz öğretmenlerinin belgelerinin eksikliği nedeniyle halkımızın hayalleri gerçekleşemedi. Bu satırların yazarı İlgar İmamverdiyev’in çalışma kitabında “Saz çalgıcısı” kelimesinin yazılmasının, bu enstrümanın müzik okullarında öğretilmesine yeşil ışık yaktığını belirtmek isterim. Bakü’nün Narimanov semtinde faaliyet gösteren 8 numaralı müzik okulunun müdürü Rena Rahimova’dan saz enstrümanı sözlü olarak öğretmek için izin aldım. Ve 7 genç öğrencimin bir topluluk içinde bazı saz melodileri örneklerini çalmasını sağladım. O zamanki Kültür Bakanı Polad Bülbüloğlu okulu denetlemek için ziyaret ettiğinde, gençlerin cumhuriyette ilk kez saz enstrümanı çalabiliyor olmalarına ilgi duydu.

Bu örneği vermekteki amacımız, okurlarımızın dikkatini o dönemde Cumhuriyetimizde saz öğretmenin zor bir konu olduğuna çekmekti. Diploması veya resmi müzik eğitimi belgesi olmayan amatörlerin saz öğretmesine izin verilmemesi, o dönemin katı kurallarına aykırı olmasından kaynaklanıyordu. Daha sonra, bu kurallar esnekleşince, saz çalabilen ve söyleyebilen aşugların da müzik okullarında saz öğretmesine izin verildi. “Sazband” Gazanfar №. 23 ve daha sonra Şaroyev çocuk müzik okullarında, birçok amatör (notaları bilmeseler de) icracının (ulusal ezgileri çalabilen öğretmenlerin) bile saz öğretmesine izin verildiğini çok iyi hatırlıyorum. Bu süreç, Cumhuriyetimizin diğer şehirlerinde (Bakü, ayrıca Kırdalan, Gence, Gazakh, Sumgayit, Nahçıvan vb.) faaliyet gösteren çocuk müzik okulları için de geçerliydi. Müzik konusunda bilgisi olmayan ancak âşık ezgilerine aşina olan ve saz çalıp söyleyen âşıklar da bu sürece katılarak harekete geçmeye başladılar.

Azerbaycan Müzik Kolejlerinde ve Liselerinde Âşık Sazının Öğretimi
Yıllar geçtikçe, Bilim ve Eğitim Bakanlığı’nın emriyle ortaöğretim düzeyindeki özel müzik okullarında, kolejlerde ve liselerde saz öğretimi onaylandı. Azerbaycan müzik eğitim sisteminde saz öğretimi, milli müzik mirasının ve âşık sanatının korunmasında özel bir yere sahiptir. Saz enstrümanı, özellikle kolej ve liselerde olmak üzere, ortaöğretim düzeyindeki özel eğitim kurumlarında, “Halk Çalgı Aletleri” bölümü kapsamında, daha çok sanatsal-estetik bir yönelimle öğretilmektedir. Saz enstrümanı eğitiminin, devlet tarafından düzenlenmiş özel programlar ve metodolojiler temelinde yürütüldüğü belirtilmelidir.

Saz enstrümanı öğretimi alanındaki başlıca müzik kurumları, Azerbaycan Milli Konservatuvarı bünyesindeki Asef Zeynalli Müzik Koleji’nin yanı sıra Gence, Sumgayit ve Nahçıvan Müzik Kolejleridir. Bu kurumlar saz uzmanlığı alanında başarılı bir şekilde personel yetiştirmektedir.

Öğretim, geleneksel aşug ezgilerini ezberleme yöntemiyle sınırlı değildir. Saz çalma teknikleri, müzik teorisi, solfej, genel piyano, topluluk müziği ve halk müziği tarihi gibi konuları da içerir. Öğrenciler ayrıca klasik bestecilerin eserlerinin saza uyarlanmış versiyonlarını da incelerler. Genel eğitim liselerinde saz enstrümanı öğretimi genellikle profesyonel müzik eğitimi niteliğinde değildir, ancak öğrencilerin estetik dünya görüşünü şekillendirmeye hizmet eder.

Modern eğitim ortamında liselerin (örneğin Hadaf Lisesi vb.) sanat ve müzik konsepti dahilinde özel müzik kulüpleri faaliyet göstermektedir. Öğrenciler, isteğe bağlı olarak piyano ve gitar çalmanın yanı sıra milli yaylı çalgımız saz çalmanın temel kurallarını da öğreniyorlar.

Üniversiteden müzik enstrümanı dalında mezun olan öğrenciler, kültür merkezlerinde, müzik okullarında doğrudan öğretmen olarak çalışabilecekleri gibi, çeşitli halk çalgı topluluklarında icracı olarak da çalışabilmektedirler. Eğitimini yüksek öğretim kurumlarında sürdürmek isteyenler Azerbaycan Milli Konservatuarı’nın “Halk Çalgı Aletleri-Saz” lisans derecesine başvururlar.

Müzik kolejlerinde müzik aletleri resmi, devlet onaylı bir uzmanlık alanı olarak öğretilirken, liselerde ise çoğunlukla özel kavramsal profilli müzik sınıfları ve uzmanlaşmış müzik dersleri formatında öğretilir.

Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi’nde (ADMİU) Âşık Sazının Eğitimi
1997 yılında, Aşug Ahliman Rahimov’un Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi’nde (ADMİU) saz öğretimi alanında çalışabilmesi nedeniyle, Profesör İlgar İmamverdiyev tarafından bir müfredat geliştirildi. Sonunda, o zamanki kurum yönetimi tarafından Ahliman Rahimov’un bu yükseköğretim kurumunda saz branşında pedagojik faaliyetine başlamasına izin verildi.

ADMİU’nun eğitim yapısının bir parçası olan “Aşık Sanatı Bölümü”, 2011 yılında kurulmuş olup (2011-2022 yılları arasında bölüm başkanlığını Onursal Kültür Çalışanı, Sanat Tarihi Doktorası, Doçent Ahliman Rahimov yürütmüştür. Şu anda ise 2022 yılından itibaren aynı görevi Onursal Kültür Çalışanı, Sanat Tarihi Doktorası, Doçent Samira Aliyeva yürütmektedir) “Özel Nota Performansı” dersleri 2016-2017 akademik yılında verilmeye başlanmıştır.

Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanatlar Üniversitesi’nde (ADMİU) saz enstrümanı öğretimi şu anda “Müzik Sanatı” fakültesinin “Halk Çalgı Aletleri İcracılığı” bölümü tarafından yürütülmektedir. Saz, Azerbaycan halk müziği kültürünün ve aşug sanatının temel taşlarından biri olduğu için, üniversitede bu enstrümanın hem pratik hem de bilimsel-teorik açıdan öğretimine özel önem verilmektedir.

Bu telli çalgının öğretimi, ADMİU Müzik Sanatları Fakültesi bünyesinde faaliyet gösteren “Halk Çalgı Aletleri İcracılığı” bölümünün öğretmenleri tarafından doğrudan denetlenmektedir. Profesyonel müzisyenler ve öğretmenler yetiştirmek amacıyla, saz performans sanatı 2022-2023 akademik yılından itibaren hem lisans hem de yüksek lisans düzeyinde öğretilmektedir.

Saz performansının sanatsal ve teknik yönleri, enstrümanın yapısı (baş, kol, kalça), mizrab vurmalı çalgı teknikleri, sağ ve sol ellerin doğru pozisyonu ve belirli bir sisteme dayalı perde düzeninin işlevi ve rolü de dahil olmak üzere derinlemesine öğretilir. Klasik aşug melodileri, usta sanatçıların eserleri ve saz enstrümanı için bestelenmiş modern bestecilerin eserleri de öğretim sistemine dahildir. Uzmanlık derslerine ek olarak, öğrencilere halk müziği tarihi, muğam teorisi ve halk çalgıları topluluğunda ortak performans becerileri öğretilir ve “Müzik Sanatı” Fakültesi’nde âşık branşlarında uzman personel yetiştirilir.

Geleneksel âşık sanatında saz, esas olarak usta-çırak ilişkisine ve “kulak hafıza” (sözlü) yoluyla öğretilirken, bu enstrüman birkaç yıldır yükseköğretim kurumlarında akademik bir seviyeye yükseltilmiş ve nota sistemiyle öğretimi başarıyla uygulanmaktadır. Müfredat, klasik aşug ezgilerinin yanı sıra, Azerbaycanlı besteciler tarafından saz için uyarlanmış veya bestelenmiş modern eserleri de içermektedir.

Sanat Tarihi alanında Doktora derecesine sahip Doçent Hafız Karimov, Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi’nde (ADMİU)  âşık sanatı ve saz eğitimi alanında bilimsel ve pedagojik faaliyetlerde bulunmaktadır. 2021 yılında,  âşık sanatı üzerine ilk temel nota kaynaklarından biri olarak kabul edilen ve bu yükseköğretim kurumunda ilk öğretim materyali olarak kullanılan “Azerbaycanlı Bestecilerin Eserleri (Saz ve Piyano için Transkripsiyonlar ve Düzenlemeler)” adlı kitabını yayınlamıştır. Kültür Bakanlığı’nın desteğiyle yayımlanan bu kitap, sadece alai eğitim kurumlarında aşug sanatı ve saz icrası alanında bir öğretim aracı olmakla kalmayıp, aynı zamanda çocuk müzik ve sanat okullarında saz repertuarını zenginleştirmenin bir aracı olarak da hizmet vermektedir. Yazar, bu düzenlemeleri, sanat eğitim kurumlarında saz öğretiminin sadece sözlü gelenek yoluyla değil, nota sistemiyle de verilmesine yönelik ihtiyacı karşılamak amacıyla hazırlamıştır. “Azerbaycanlı Bestecilerin Eserleri” başlıklı kitap, çocuk müzik, sanat okulları ve lise düzeyindeki uzmanlaşmış müzik kurumlarında saz dersleri için eşsiz bir repertuar görevi görmektedir.

Hafız Karimov’un eserleri, 2016-2017 akademik yılından bu yana ADMİU Aşık Sanat Bölümü’nde yaygın olarak kullanılan bu dersin yazılım ve öğretim materyallerinde önemli bir rol oynamaktadır. 2016-2017 akademik yılından bu yana aynı yüksek eğitim kurumunda yer alan Aşık Sanat Bölümü’nde “Özel Nota Performansı” dersi verilmektedir. Bu bağlamda, Hafız Karimov’un “Azerbaycanlı Bestecilerin Eserleri (Saz ve Piyano için Transkripsiyonlar ve Düzenlemeler)” (2021) adlı nota kitabı da büyük önem taşımaktadır.

Milli Konservatuvar’da Azerbaycan Âşık Sazının Eğitimi
Azerbaycan Milli Konservatuvarı’nda saz enstrümanı öğretimi ve notasyonu alanında çalışan ilk önde gelen uzmanlardan biri, Sanatşinas bilim insanı Profesör İlgar Cemil oğluydu. İlgar İmamverdiyev’in 418 klasik saz müziğini “Saz Melodileri Antolojisi”, “İran-Azerbaycan Aşıklarının 40 Saz Melodisi”, “Şirvan Aşıklarının Saz Melodileri”, “Koroğlu Melodileri”, “Dede Şemşir Performans Sanatında Geleneksel Saz Melodileri” başlıklı temel bir kitapta akademik olarak transkribe etmesi, saz öğretim programlarının ve öğretim materyallerinin hazırlanmasında ve Konservatuvarda bu enstrümanın öğretiminin kurulmasında önemli bir rol oynamıştır.

S. Karimi, A. Guliyev ve M. Aliyev’in ortak yazarlığını yaptığı ve 2007 yılında yayımlanan “Saz Mektebi” adlı metodolojik ders kitabı ile Cengiz Mehdipour’un yazdığı “Saz Mektebi” adlı ders kitabı, sazın akademik ve sistematik öğretiminde önemli bir bilimsel ve metodolojik temel oluşturmaktadır. Azerbaycan Milli Konservatuvarı’nda Sanatşinas bilim insanı Doçent Mubariz Aliyev, “Halk Çalgı Aletleri” bölümünde ders verirken genç nesle saz sanatının sırlarını, enstrümanın sanatsal ve teknik performans yeteneklerini öğretmiş ve bu enstrümanın mesleki yükseköğretim düzeyinde öğretiminin geliştirilmesine katkıda bulunmuştur. Mubariz Aliyev, uzun yıllar boyunca saz-âşık sanatının araştırılması, tanıtımı ve televizyonda (örneğin, Kamu Televizyonu kanalında yayınlanan “Ozan Meclisi” programının sunucusu olarak) geniş kitlelere tanıtılması alanında önemli hizmetler vermiştir.

Son zamanlarda, Milli Konservatuvar’da “Saz Bölümü”nün açılması ve Hafız Karimov’un dekan olarak atanmasıyla, Mubariz Aliyev, İlgar Aliyev, Fakhraddin Bakhshaliyev ve Nemat Gasimli ile birlikte bu yüksek müzik kurumunda faaliyetlerine başlamasıyla, saz enstrümanının profesyonel düzeyde öğretimi yeni bir gelişim aşamasına girmiştir. Amaç, milli aşug sanatını korumak ve sazı uluslararası düzeyde solo ve senfonik/orkestra enstrümanı olarak tanıtabilecek akademik icracılar yetiştirmektir.

Azerbaycan’da, son yıllarda yükseköğretim düzeyinde nota sistemiyle saz enstrümanı öğretimi mümkün hale geldi. Bu alanda, Milli konservatuvarın Doçenti Mubariz Aliyev’in hizmetleri özellikle belirtilmelidir. Mubariz Aliyev’in ortak yazarlığıyla, yüksek ve ortaöğretim uzmanlık okullarının saz dersleri için “Azerbaycanlı bestecilerin saz ve piyano için geliştirilmiş ve transkribe edilmiş eserleri” başlıklı yeni bir ders kitabı 2023 yılında yayımlandı. Bu monografi, nota sistemiyle ders veren saz öğretmenlerinin kullanabileceği mükemmel bir kaynak olarak değerlidir.

Azerbaycan Milli Konservatuvarı’nda 2017 yılında yükseköğretim düzeyinde bağımsız bir uzmanlık dalı olarak saz enstrümanı (âşık sanatı / saz performansı) öğretimine başlandı.

Milli Konservatuvarın kuruluşundan bu yana çeşitli yıllarda âşık müziği ve saz sanatı teorik ve yardımcı dersler kapsamında incelenmiş olsa da, saz enstrümanının “Enstrümantal İcracılık (saz)” adı altında bağımsız bir lisans ve yüksek lisans programı olarak eklenmesi ve kabul edilmesi tam olarak 2017/2018 akademik yılından itibaren gerçekleşmiştir.

Sanat Bilimleri Doktoru, Profesör İlgar Cemil oğlu İmamverdiyev’in Saz Eğitimi İçin Yazıp Yayınladığı Eserler
İlgar İmamverdiyev, Türk yükseköğretim kurumlarındaki (Erzurum Atatürk Üniversitesinde ve Gaziantep Üniversitesi TMDK-da 25 yıllık çalışmaları boyunca Azerbaycan aşık sazını icra eden öğrencilerin gelişimine yönelik birçok kitap yazmış, Azerbaycan sazının nota sistemiyle öğretilebilmesi için farklı yıllarda ulusal müzik kültürümüze özel eserler kaleme almıştır. Şu anda Cumhuriyetimizin yükseköğretim kurumlarında, Milli Konservatuvar’da ve Sanat Üniversitesi’nde saz öğretilmektedir. Sanatşinas bilim admı, Profesör İlgar İmamverdiyev’in farklı yıllarda yazdığı ve yayınladığı birçok eserin isimlerini sunuyoruz: Cilt I, II, III: “Azerbaycan’ın 20 Saz Havaları”, “Azerbaycan’ın 40 Saz Havaları”, “Aşık Mikayil Azaflya’nın Saz Havaları”, “Şirvan Aşıklarının Saz Havaları”, “Köroğlu Havaları”, “İran-Azerbaycan Aşıklarının 40 Saz Havaları”, “Saz Havaları Antolojisi”, “Dede Şemşir’in Performans Sanatında Geleneksel Saz Havaları”, “Aşık Alesger-200, Aşık Alesger’ın Şiirsel ve Müzikal Dünyası”, cilt I: “Piyano Eşlikli Saz Eserleri” (Babek Gurbanov ile ortak), cilt II, III: “Piyano Eşlikli Saz Eserleri”, “Eski Aşık Havalarına Dayalı Saz ve Pyano İçin Transkripsiyonlar” (Mahira Alekber kızı ile ortak) vb.

Son
Azerbaycan’da saz öğretimi, geleneksel prensipler temelinde gelişmiş ve günümüze kadar yüzlerce melodiyle müzik ve kültür hazinemize girmiştir. 1990’dan beri bu enstrümanın öğretimi, ilköğretim müzik kurumları da dahil olmak üzere ortaöğretim uzmanlık müzik kolejleri ve liselerinde, daha sonra da ulusal konservatuvar ve Sanat Üniversitesi’nde ivme kazanmıştır. Son yıllarda, genç sazcılar tarafından YouTube aracılığıyla bile saz öğretimi yapılmaktadır. Bu, saz öğretiminde yeni bir yöntem olarak değerlendirilmelidir. Tüm bu yöntemler, saz enstrümanına sahip çıkarak klasik melodilerimizi korumaya hizmet etmektedir.

Kaynakça

  1. Afat Novruzov, «Uzeyir Hajibeyli ve halk çalgılarında nota performansı», «Konservatuvar» № 4, 2015, s. 83-89
  2. Ahsan Rahmanli, «Azerbaycan’da akordeon öğretiminin aşamaları», «MadaniyyatAz», № 1, 2018, s. 95-98
  3. Narmin Isgandarova «Said Rustamov’un halk çalgıları orkestrasının faaliyetleri üzerine», «Konservatuvar» № 4, 2017, s. 34-37

4.https://anl.az/down/meqale/medeni_az/2018/yanvar-fevral/211(meqale).pdf

[1] Afat Novruzov, “Uzeyir Hajibeyli ve halk müzik aletlerinde nota çalma”, “Konservatuvar”№ 4, 2015, s. 83

[2] Ahsan Rahmanli, “Garmon Öğretiminin Aşamaları”, Azerbaycan”, “MedaniyyatAz”, № 1,2018, S.95

[1] Azerbaycan Milli Konservatuarı Öğretim Üyesi.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir