Hüseyn Cavid: Atatürk Gelecek! “İblis” Piyesinde Elxan Karakteri

Sayı 92- Sanat ve Eğitim (Ekim 2026)

Hüseyn Cavid (1882-1941), Nahçıvanlıdır ve İstanbul Darülfünunu Edebiyat şubesini bitirmiştir. Osmanlı’yı ve çöküşünü iyi gözlemlemiştir. Sorunları sanatçı sezgisiyle irdelemiştir. Azerbaycan’ın ünlü bir edebiyatçısı ve entelektüelidir. Birçok yapıtı vardır, “İblis” adlı piyesi ise hem önemli hem de Türkiye’de Cumhuriyetin kaçınılmazlığını saptaması açısından değerlidir.

İblis’teki olay Osmanlı sarayında geçiyor. Cavid’in piyesinde temsil edilen saray çevresi, halktan ve toplumsal gerçekliklerden kopmuş, farklı çıkar gruplarının etkisi altındaki yozlaşmış bir yönetim düzeni olarak görünür. Olanlar da komplo ve cinayetlere kurban edilmektedir. Saray ahalisi yurt ve dünya sorunlarından kopmuş, bütün çabaları entrika çevirmek ve fesatlık üzerinedir.

Hüseyn Cavid’in “İblis” adlı eseri, Türk milletinin tarihsel varoluş mücadelesine dair derin bir felsefi ve tarihî değerlendirme gibi ele alınmalıdır. 1918’de, Birinci Dünya Savaşı’nın yıkıcı sonuçları altında Anadolu’nun işgal tehdidiyle karşı karşıya kaldığı bir dönemde yazılmıştır. Cavid, Türk milletinin tarih sahnesinden silinme tehlikesi karşısında duyduğu derin kaygıyı dile getirmiştir. Bu eserdeki Elxan (İlhan) karakteri, Osmanlı zihniyetinin çürümüşlüğüne, saray çevresindeki yozlaşmaya ve Türk kimliğini ve siyasal temsilini geri plana iten güç ilişkilerine karşı bir isyan bayrağı olarak yükselir. Hüseyn Cavid, Elxan karakteri üzerinden, çözülen bir imparatorluk düzeni karşısında yenileşmeyi ve toplumsal kurtuluşu temsil eden bir önder tipi tasarlamıştır. Bu karakterin bazı özellikleri, 1919’da Anadolu’da Millî Mücadele’yi başlatacak olan Mustafa Kemal’in tarihsel rolüyle geriye dönük bir karşılaştırma yapmaya imkân vermektedir.

Esere göre, Osmanlı’da Türklere karşı kurulan komplolar, yalnızca dış düşmanların entrikalarıyla sınırlı değildir. Bunlar, devletin kendi içindeki zihniyet yapısından, yönetici kadroların kimlik anlayışından ve kozmopolit bir bürokrasinin Türk unsurunu geri plana itmesinden kaynaklanır. Osmanlı Devleti, kuruluş döneminde bir Türk beyliği olarak yükselse de zamanla devşirme sistemi, Enderun mektepleri ve harem düzeniyle yönetim kadroları büyük ölçüde Türk dışı unsurlara açılmıştır. Saray ve bürokrasi çevrelerinde “Türk” sözcüğü çoğu kez aşağılayıcı bir anlamda kullanılmıştır: Nitekim, “Etrak-i bi-idrak” (idraksiz Türkler), “çarıklı Türkmen”, “kaba ve nadan” gibi ifadeler, yönetici sınıfın bir kısmının Anadolu’daki Türk halkına bakışını yansıtır. Bu dil, yalnızca küçümseme değil, Türklüğü devletin ideolojik merkezinden uzaklaştırmışlığın da anlatmaktadır. Yönetici seçkinler, Osmanlıcılık veya Ümmetçilik adına, Türk kimliğini “etnik darlık” olarak görmüş, devletin kurucu unsuru olan Türkleri “millet-i hâkime”nin asıl taşıyıcısı olmaktan çıkarmıştır.

Tiyatro eserine göre, Türk’ü hakir gören bu zihniyet, Birinci Dünya Savaşı yıllarında daha da belirginleşmiştir. Saray çevresinde ve ordunun bazı kademelerinde Arap, Ermeni ve diğer unsurlarla işbirliği halinde olan ajanlar, casuslar ve hainler boy gösterir. Cavid’in “İblis”inde bu gerçek, somut karakterlerle canlanır: Arabistan’ı karıştıran Fransız casusu Yahudi haham, Ermenistan’a İncil adı altında silah taşıyan papaz, İran’da İngilizlere hizmet eden Müslüman şeyh gibi figürler, Osmanlı’nın çöküşünü hızlandıran dış ve iç komploları simgeler.

Elxan, Osmanlı sarayında görev yapmış bir Türk zabitidir. Sarayda yaşanan cinayet ve ihanetleri ifşa etmek ister ancak saray çevresindeki tutucu ve yozlaşmış yönetim anlayışı onu “din düşmanı” ve “yenilikçi sapkın” olarak damgalar. Sesini boğmak, kafasını koparmak isterler. Elxan, bu yüzden saraydan kaçar, ormana sığınır. Orada Anadolu yiğitleriyle birleşerek işgalcileri ülkeden çıkarmak ve yeni bir siyasal ve toplumsal düzenin kuruluşuna öncülük etmek ister.

Bu tablo, Türkçülük karşıtlarının sistemli çalışmalarını da gözler önüne serer. Dönemin Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımları arasında devletin geleceği, siyasal aidiyet ve millet anlayışı konusunda önemli görüş ayrılıkları bulunuyordu. Bazı Osmanlıcı ve İslamcı çevreler Türkçülüğün imparatorluğun çok unsurlu yapısını zayıflatabileceğini düşünürken Türkçü düşünürler, Türk kimliğinin siyasal ve kültürel olarak güçlendirilmesini savunuyorlardı. Yusuf Akçura’nın “Üç Tarz-ı Siyaset”inde savunduğu Türkçülük, Osmanlıcı çevrelerce “beyhude bir yorgunluk” ve “bölücülük” olarak ilan edilmiştir. Saray ve bürokrasi, Türk kimliğini yükseltmek yerine, onu bastırmayı tercih etmiştir. Osmanlı Devleti’ne hizmet etmek için gelen İsmail Gaspıralı ve Yusuf Akçura gibi vatansever gençler Osmanlı’yı ele geçiren unsurlarca sistem dışına itilmiştir!

Cavid, “İblis”te bu çürümüşlüğü İblis figürüyle simgeleştirir: İblis, yalnızca metafizik bir kötülük, şeytan değil, insanların nefsine, zaaflarına ve ihanetine hükmeden bir güçtür. “İblis nedir? Cümle hıyanetlere bais… Ya herkese hain olan insan nedir? İblis!” sözleri, sarayın ve onun etrafındaki komplocuların ahlaki iflasını özetler.

Elxan karakteri, tutucu geleneklerin baskısından kurtulmuş, bilimsel bakışla çağdaşlığı yakalamış, milletin varlığını savunan bir önderdir. Cavid’e göre çağdaşlığın kaynağı, aklın gelenekler ve törelerle karşılaşmasıdır: “Lazımsa cehaletle güreşmek, Bir çare var ancak: yenileşmek.” Elxan, Osmanlı zihniyetinin kabul edemediği bu yenileşme iradesini temsil eder. Sarayın şeyhlik kurumu, modern kurtarıcıyı reddeder; çünkü o, statükoyu bozacaktır.

Mustafa Kemal’in eylemleri, Cavid’in sezgisel tasviriyle ilginç bir koşutluk gösterir. 1919’da Samsun’a çıkan Mustafa Kemal de Osmanlı sarayından ve onun zihniyetinden kopmuştur. İstanbul’un işgal altında olduğu, Anadolu’nun paylaşılmaya çalışıldığı bir dönemde, o da “kanun kaçağı” ilan edilmiş, hakkında idam fermanı verilmiştir. Tıpkı Elxan gibi, o da işgalcilere karşı savaşmış, aynı zamanda Osmanlı’nın yönetim şeklini tarihe gömmüştür. Bu anlatıda, mevcut siyasal düzenin köklü bir dönüşüm olmadan kurtarılamayacağı düşüncesi öne çıkmaktadır.

Atatürk’ün Millî Mücadele’yi başarıya ulaştırması ve Cumhuriyet’i kurması, Elxan karakterinin temsil ettiği kurtuluş ve yenileşme idealinin tarihsel düzlemde gerçekleşmiş bir karşılığı olarak yorumlanabilir. Cavid, Türkçü ve Turancı bir bakışla, Osmanlı’nın artık çağın gerisinde kaldığını, Türk’ün Anadolu’daki kurtuluşunun Osmanlı zihniyetinin tasfiyesiyle mümkün olacağını dile getirmiştir. Atatürk ise bu sezgiyi tarihe dönüştürmüştür. Elxan’ın ormandaki direnişi ile Atatürk’ün Anadolu’daki mücadelesi, aynı felsefi çizgide birleşir: İnsan aklının, ulusal bilincin ve yenileşme iradesinin, yozlaşmış geleneklere ve dış komplolara karşı zaferi. Cavid’in “İblis”ini yalnızca bir drama değil, Türk milletinin kurtuluşuna dair bir kehanet metni olarak da okumak gerekir.

1920’lerde İbrahim Abilov, Azerbaycan’ın Ankara büyükelçisidir. Atatürk’le yakındırlar. Atatürk’ün o yıllarda “İblis” adlı piyesi izlediği anlaşılıyor. Bir hatıratta[1] şöyle bir not var: “İbrahim Əbilov, Hüseyn Cavid’ə deyirmiş ki, mən Türkiyə’də olanda Mustafa Kamal Atatürk ‘İblisi’i tamaşaya qoydurar və deyərdi: “Ordakı Elxan mənəm”

Bir tiyatro grubu “İblis’i sergilese ne iyi olur.

İblis’in finalindeki şiir muhteşemdir. Aşağıda hem özgün halini hem de Anadolu Türkçesine aktarılmış biçimini okuyabilir, MP3 yöntemiyle kaydedilmiş seslendirmesini dinleyebilirsiniz.
***
İblis!.. O böyük ad nə qədər calibi-heyrət!
Hər ölkədə, hər dildə anılmaqda o şöhrət,
İblis! O büyük ad ne kadar hayret uyandırıyor
Her ülkede, her dilde o şöhret anılıyor.

Hər qülbədə, kaşanədə, viranədə İblis!
Həp Kə’bədə, bütxanədə, meyxanədə İblis!
Her kulübede, kâşanede, viranede İblis
Hep Kâbe’de, puthanede, meyhanede İblis

Hər kəs bəni dinlər, fəqət eylər yenə nifrət,
Hər kəs bana aciz qul ikən, bəslər ədavət,
Herkes beni dinler ama yine de nefret eder
Herkes daha aciz bir kul iken bile bana düşmanlık besler

Lakin bəni təhqir edən, ey əbləhü miskin!
Olduqca müsəllət sana, bil, nəfsi-ləimin,
Lakin beni hor gören budala ve miskin,
Alçak nefsin sana musallat oldukça,

Pəncəmdə dəmadəm əzilib qıvrılacaqsın,
Daim ayaq altında sönüb məhv olacaqsın.
Pençemde an be an ezilip kıvranacaksın
Daima ayak altında sönüp mahvolacaksın

Bənsiz də, əmin ol sizə rəhbərlik edən var:
Qan püskürən, atəş savuran kinli krallar,
Bensiz de emin ol size yol gösteren var
Kan püsküren, ateş savuran kinli krallar, 

Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəglər,
Altın və qadın düşkünü divanə bəbəklər.
Şahlar, ulu hakanlar, derebeyler
Altın ve kadın düşkünü çılgınlar

Bin hiylə quran tilki siyasilər, o hər an
Məzhəb çıqaran, yol ayıran xadimi-ədyan;
Bin hile yapan tilki siyasetçiler, o her an
Mezhep çıkaran, yol ayıran din hizmetlileri

Onlarda bütün fitnəvü şər, zülmü xəyanət,
Onlar duruyorkən bəni təhqirə nə hacət?!
Bütün fitne ve kötülük, zulüm ve hıyanet onlarda
Onlar varken beni hor görmeye ne gerek var

Onlar, əvət onlar sizi çignətməyə kafi,
Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi…
Onlar evet onlar sizi ayaklar altına almaya yeterli
Sizi kahretmeye, mahvetmeye yeterli 

Bən tərk edərim sizləri əl’an, nəmə lazim!
Hiçdən gələrək, hiçliyə olmaqdayım azim.
Ben şimdi sizleri terkederim, neme lazım
Hiçlikten gelerek hiçliğe doğru gitmekteyim

İblis nədir?
– Cümlə xəyanətlərə bais…
Ya hər kəsə xain olan insan nədir?
– İblis!..
İblis nedir?
– Bütün hıyanetlere sebep…
Ya herkese hainlik yapan insan nedir?
– İblis!

Şu bağlantıdan özgün dilinde dinleyebilirsiniz: (mp3)

Hüseyn Cavid, İblis piyesinde çözülen bir siyasal düzenin karşısında aklı, yenileşmeyi, toplumsal kurtuluşu ve mücadeleyi temsil eden Elxan karakterini oluşturmuştur. Bu karakter, Mustafa Kemal Atatürk’ün daha sonra Anadolu’da gerçekleştireceği Millî Mücadele ve yeni devletin kuruluşuyla bazı önemli düşünsel ve simgesel benzerlikler taşımaktadır. Bu bakımdan İblis, yalnızca döneminin siyasal ve toplumsal çelişkilerini yansıtan bir eser değil, aynı zamanda yeni bir tarihsel özneye duyulan ihtiyacın edebî ifadesi olarak da okunabilir.

___ Dipçe___

[1] Mişkinaz Cavid ve Turan Cavid. Cavid Haqqında Xatirələr. Xan Nəşriyyatı, 2018.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir