Az gelişmiş çevrelerde görülen sorunlardan biri de aydınları sınıflayıp kendinden olanlar ve olmayanlar diye damgalamaktır. Sadece kendinden saydığı aydınlarla ilgilenir. Onları da okur veya okumaz ama ötekilerine hiç yaklaşmaz. Düşman, vatan haini, satılmış diye baktığı bile olur. Aydın yoksulluğu olan memleketler için ne büyük bir kayıp… Oysa farklı görüşte olsa bile insan kendi görüşlerini sınamak için çeşitli yazarları okumalıdır. Başka bir bakış açısı, kendisinin göremediği duvarın öteki taraftan görünüşünü betimlemektedir. Bu betimden yararlanmak okuyan bireyin bakış açısını genişletir ve görüşlerini zenginleştirir.
Bir aydını karşıt görüşlü olarak nitelemek, onu belirli bir tarihsel dönemin, toplumsal koşulların ve ideolojik ölçütlerin içinden değerlendirmektir. Oysa koşullar, değerler ve düşünsel yaklaşımlar değiştikçe aydınların düşünceleri de yeniden değerlendirilmeyi gerektirir.
Düşünürlerden yararlanmayı bilmek eğitimli insanların bir erdemidir. Birçok toplumun kendi aydınlarından yararlanabilecek eğitim düzeyi ve düşünsel birikimi yetersizdir. Bunu uzaklarda değil, kendimizde arayalım.
Bir aydını herhangi bir kesim sahiplenince, diğerleri de “Al senin olsun.” deyip terk edebiliyor! Çocukça bir tavır! Terk edenler onun düşüncelerinden yararlanmayı da bırakıyor. Yoksullaşma bununla da sınırlı değil. Sahiplenenler de ilgili aydının yalnızca kendi düşüncelerini destekleyen görüşlerini benimseyip, düşüncelerini kendi bütünlüğü içinde değerlendiremeyebiliyor. İdeolojilerine uygun olan düşünce kesitlerini alıp, diğer görüşlerini görmezden geliyor. Birçok kişiyi ve düşünceyi yeniden değerlendirmek gerekiyor
Sözü Ziya Gökalp’e getirmek istiyorum. Ziya Gökalp, İttihat ve Terakki Cemiyeti ve partisinin önemli bir düşünürüydü. Hüseyinzade Ali Turan, Yusuf Akçura, Talat Paşa gibi aydınlarla birlikte Osmanlı devletinin kurtuluşu için çareler üretiyorlardı. Osmanlı Devleti’nin ömrü yetmedi. Ürettikleri düşünce ve projeler Türkiye’nin modern bir cumhuriyet olarak kurulmasında çok işe yaradı. Atatürk’ün “fikirlerimin babası” diye işaret ettiği kişi Ziya Gökalp’tir.
Ziya Gökalp’in Atatürk için yazılmış çok güzel şiirleri vardır. “Niçin” başlıklı şiirinde Atatürk’ü şöyle nitelemiş:
“O millî dehanın tam Kemal’idir
Türk’ün hem celâli, hem cemalidir
Mefkure görünmez, o timsalidir
Mefkûreye çattın, söyle sen niçin?”
Okullardaki eğitimin kozmopolit veya dinsel olmaktan çıkarılıp millî ve bilimsel olması onun sosyolojik ve felsefi görüşlerine dayanıyor. Ortadoğu’dan ve Batı’dan Türkiye’ye yönelen sömürgeci eğitim anlayışıyla onun millî ve bilimsel eğitim görüşleri mücadele ediyor! Ölmeden önce Türkiye için devrim projeleri hazırlıyordu. Ne yazık ki 25 Ekim 1924’te erken kaybettik. Öldüğünde Cumhuriyet gazetesinde Çınaraltı başlıklı köşe yazarı ve Diyarbakır milletvekili idi. Cumhuriyeti ve Atatürk’ü savunanların Ziya Gökalp’i çok iyi bilmeleri gerekmez mi?
“Ziya Gökalp’in insancıl-dayanışmacı toplum modeli, 20. yüzyılın başlarında liberal kapitalist sisteme yöneltilen esaslı tepkilerden biriydi.”[1] Ulus-devlet modelini toplumsal halkçılık olarak nitelemişti. Gökalp, kurguladığı ideal düşüncelerle sınırsız değilse de sınıfsız bir topluma ulaşmanın mümkün olabileceğini düşünmüştü. Sosyalizme karşıydı ama solidarist görüşleri onu sosyalist düşünürlere yaklaştırıyordu.[2] Ziya Gökalp, sosyalizme karşı olmakla birlikte liberal kapitalizmin bireyci ve sınıfçı toplum anlayışını da eleştiriyordu. Solidarist toplum modeli, sınıf çatışması yerine mesleki ve toplumsal dayanışmayı esas alması bakımından sosyalist düşünceyle bazı eleştirel noktalarda kesişse de ondan farklı bir toplumsal örgütlenme öneriyordu.
Ziya Gökalp’in “Ağa Kimdir” başlıklı az bilinen bir şiiri var. Şiiri şehit aydınlardan biri olan Cavit Orhan Tütengil 1956’da yeniden yayımlamış. Tütengil’in yazdığına göre bu şiir 1909’da Diyarbakır’da yayımlanan Peyman gazetesinde yayımlanmış. Şiirde, düşünürleri işçi ve çalışmayı insanın şerefi sayıyor. Ziya Gökalp’i artık başkaları da okumalı ve mümkünse sahiplenmeli. Daha ileri götürebileceklerse Ziya Gökalp’in ruhu huzur duyacaktır.
Ağa Kimdir?[3]
— Baba! Niçin bu hürriyet çıkalı,
Ağaların kapıları kapalı
— Çünkü, oğlum! Onlar ağa değildi
Şimdi ağa kim olduğu bilindi
— Kimdir ağa?
— Bizim rençber Mustafa
Çünkü her gün o çift sürer, biz sefa
— Babacığım! O bir âdi hizmetçi…
— Hizmet etmek değil mi en birinci
Vazifemiz, insanlığa kim hizmet
Eder ise onu sever hürriyet
Hürriyetten evvel beylik, ağalık
Zorbalara olmuş idi arpalık
Tarlalarda alın teri dökenler
Zorbalara kulluk eder, dayak yer
Köpeklerden daha sefil yaşardı
Şimdi artık o zulümler kalmadı
Şimdi hizmet edenlerdir ağamız
Şu kadar ki çalışsınlar yalnız
Ameleler değil, zihin yoranlar
Öğüt veren, yol gösteren insanlar
Hekimler de vâizler de rençberdir
Kimi bize şifa, kimi ruh verir
İşlerini doğru gören memurlar
Memleketin rahatını hazırlar
Millet için çektikleri emekle
Onlar dahi sayılırlar amele
Şimdi millet hakikati öğrendi
Hizmet edenleri tanır efendi
Zorbalara ağa demez, yüz vermez
Tanrımızın işlerine akıl ermez
Bir zamanlar ağa olan kul olsun!
Eski kullar şimdi ağa tutulsun!
—Babacığım! Bu hürriyet pek tatlı
Bir şey imiş, insanları kanatlı
Bir melek bir hûri yapacak
—Yalnız bizden ister daim çalışmak
Çalışmaktır insanların şerefi
Çalışkandır eşrafların eşrefi
Çalışanı Tanrı sever, kul sever
Hak yolunda ameledir kâsibler
Din duygumuz olsa idi uyanık
Ruhlarımız kalmaz idi bulanık
Alın teri döker idik toprağa
Hem bir işçi olur idik hem ağa.
Şiirden de görüldüğü gibi, Gökalp, bedensel emeği ve zihinsel emeği eşdeğer görmektedir. Toplumsal statünün çalışmayla ilişkilendirilmesini savunmaktadır. Hekimleri, vaizleri, memurları ve düşünsel emek sahiplerini de çalışan insanlar arasında değerlendirmektedir. Ağalık ve kulluk ilişkisini tersine çeviren bir toplumsal anlayış ortaya koymaktadır. Şiir, Gökalp’in düşüncelerinin belirli bir ideolojik kesime indirgenemeyeceğini göstermektedir. Özellikle emeğe, toplumsal adalete ve dayanışmaya ilişkin yaklaşımı son derece önemlidir.
Gökalp örneği, aydınları bölüşmemek gerektiğini göstermektedir. Aydınları bölüşmek yerine düşüncelerinden ortaklaşa yararlanmak; düşünürleri ideolojik mülkiyetin dışına çıkarmak gerekir. Bir düşünürü sahiplenmek, onun düşüncelerini kendine mal etmek değil, herkesin ondan yararlanabilmesini sağlamak olmalıdır.
Bir düşünürü sahiplenmek, onu kendi ideolojimizin sınırları içine hapsetmek değildir. Asıl sahiplenme, onun düşüncelerini bütün yönleriyle anlamaya çalışmak, katılmadığımız görüşlerini de okuyup değerlendirebilmektir. Ziya Gökalp yalnızca belirli bir siyasal veya düşünsel çevrenin değil, düşüncelerinden yararlanmak isteyen herkesin okuyabileceği bir düşünürdür. Onun fikirlerini kendi ideolojik kabullerimize göre parçalamak yerine, bütünlüğü içinde anlamaya çalışmalıyız. Aydınları bölüşmek, düşünce dünyamızı da bölüşmek ve yoksullaştırmaktır. İhtiyacımız olan, aydınları sahiplenmek için birbirimizle yarışmak değil, onların düşüncelerinden birlikte yararlanmayı öğrenmektir.
_____Dipçe____
[1] Sarıoğlu, Mehmet. (2012). Türk Eğitim Tarihinden Esintiler. Umuttepe Yayınları, Kocaeli, s. 66.
[2] Agy, s. 66.
[3] Tütengil, Cavit Orhan. (1956). Ziya Gökalp Üzerine Notlar. Türk Sosyoloji Cemiyeti Yayınları. İstanbul.

