Öğretmen okulundayken arkadaşlarımızla aramızda “Öğretmenlik bir sanat mı yoksa bilim midir?” sorusuna yanıt arardık. Her birimiz bu kavramlardan birine ağırlık verse de sonunda ikisinden de vazgeçilemeyeceğini fark ederdik. Günümüzde de kabul edildiği gibi, “Eğitim, kanıta dayalı uygulamaların gerçek zamanlı yaratıcılık, ilişki kurma ve anlık duyarlılıkla buluştuğu, sanat ve bilimin incelikli bir birleşimidir” (Ferlazzo, 2026). Ferlazzo’ya (2026) göre, öğretmenler de birer bilim insanı olarak öğrencilere merakla yaklaşır, çalışır, bilgi toplar, denenceler kurar ve öğrencilerin gereksinimlerini karşılamak için farklı yöntemler, yönlendirmeler, dönütler ve etkinliklerle bir tür deney yaparlar. Öğretmek aynı zamanda bir sanattır. En iyi öğretmenlerde üst düzeyde yaratıcılık, keskin bir sezgi ve uyum sağlama yeteneği vardır. Farklı öğrencilerle nasıl bağlantı kuracaklarını ve ilişkiler geliştireceklerini iyi bilirler. Öğrencilerin beden dillerine göre esneklik gösterir ve anlık uyarlamalar yaparlar ki bu, öğretmenliğin sanatsal yönüdür.
Öyleyse, öğretmen adaylarının akademik yeterlik yanında sanat yönünden de geliştirilmesi, güçlendirilmesi gerekir. Hatta öğretmenliğe yönlendirmede bu niteliklerin de dikkate alınması beklenir. Mesleğin başlangıcında 11 yıl sınıf öğretmenliği yaptım. Dört ve beşinci sınıfların öğretiminde her zaman çok daha rahattım. Nedenini o zaman da biliyordum. Çünkü kendimi daha çok akademik konularda yeterli görüyor, küçük yaş grubuna verdiğim derslerde onların oyun, müzik gereksinimlerini karşılayamadığımı hissediyordum. Başkentte üçlü öğretim yapan bir ilkokulda görev yaparken, bir meslektaşım derste çözmekte zorlandığı matematik problemini öğrencisiyle bana gönderir, çözümünü sorardı. Bu davranışın öğrenciler açısından ne anlama geldiğini sanırım çok da önemsemiyordu ama benim öğrencilerim anlamasın diye çaba gösterdiğimi hiç unutmuyorum.
Bu anımdan söz etmemin nedeni, benim ilk üç sınıftaki rahatsızlığımı da açıklayan bir örnek olmasıdır. O meslektaşım da büyük olasılıkla benim rahat hissetmediğim sınıflarda daha başarılıydı. Ama okullarımızda benimsenen uygulama, bir grup öğrenciyi birinci sınıftayken alıp beşinci sınıftan mezun etmekti. Özel okullarda ve başka ülkelerde uygulanan belirli bir sınıfta uzmanlaşma, o zamanlar tartışma konusu bile değildi. Hatta bir üniversite vakfına bağlı özel bir kurumda denenen sınıf öğretmenliği uygulamasına karşı çıkıp öğrencisini okuldan alan velilere bile rastlanmıştır. Eleştiri konusu olan birçok uygulamasına karşın, Millî Eğitim Bakanlığı’nın sınıf öğretmenlerini iki kümede görevlendirmeyi tartışmaya açması yararlı görülebilir. Böylece ilk iki sınıfta deneyim kazanmış öğretmenler bir kümede, son iki sınıfın deneyimine sahip olanlar diğer kümede daha başarılı olarak görev yapabilirler.
Öğretmenlik mesleği amatör bir sanatçı gibi duyarlılık ve eylem gerektiriyorsa, acaba öğretmen yetiştiren kurumlar bunu ne ölçüde sağlayabiliyorlar? Aslında tüm alanlarda sanat eğitimi gerekli ama ilkokul çağındaki çocuklar için öğretmen yetiştiren “Sınıf Öğretmenliği Lisans Programı” (YÖK, 2026) örneklem olabilir. Programda üçüncü yarıyılda bir saati kuramsal, iki saati uygulama olmak üzere üç saatlik bir “Müzik” dersi bulunmaktadır. Dördüncü yarıyılda bir “Müzik Öğretimi” dersi varsa da bu, mesleğin uygulanmasına ilişkin bir derstir. Bu yarıyılda aynı zamanda bir saati kuramsal, iki saati uygulama olmak üzere üç saatlik bir “Sanat Eğitimi”, bir saati kuramsal iki saati uygulama olmak üzere üç saatlik bir “Güzel Yazı Teknikleri” ve iki saatlik kuramsal bir “Çocuk Edebiyatı” dersi de yer almıştır. Beşinci yarıyıl için iki saati kuramsal, iki saati uygulama olmak üzere dört saatlik bir “Drama” dersi öngörülmüştür. Yedinci yarıyılda bir saati kuramsal, iki saati uygulama olmak üzere üç saatlik bir “Görsel Sanatlar Öğretimi” dersi vardır. Ancak müzik öğretiminde olduğu gibi, öncesinde bir Görsel Sanatlar dersi bulunmamaktadır. Bu yarıyılda iki saatlik kuramsal bir “Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı” dersi vardır. Çerçeve programda öngörülen toplam 178 saat dersin ancak 18 saati sanatla ilgili bulunmuştur. Ancak daha da önemlisi, öğretmen adaylarının sanatsal etkinlik ve üretkenliklere gönüllü yönelimleridir. Çünkü okula gittiklerinde öğrencilerine örnek olmaları ve onların eğilimine katkı sunmaları beklenir.
Bu katkı ve örneklik, aslında tüm öğretmenlerin temel sorumluluğu olarak anlaşılmalıdır. Tüm öğretmen adaylarımızın ilk karşılaştıkları meslek dersi, “Eğitim Bilimine Giriş”tir. Ne var ki bu dersin tanımında da eğitimin felsefi, sosyal, hukuki, psikolojik, ekonomik, politik temelleri vb. temelleri arasında sanat hiç akla gelmemiştir. Oysaki Akarun’a (2026) göre, sanat anlam katarak yaşamı güzelleştirir ve bilimde yaratıcılığı (Leonardo da Vinci’nin, insan gövdesi çizerken çemberlerden yararlanması gibi) besler. Bir çember içine yerleştirdiği, kollarını açmış insan figürü Leonardo’nun çok bilinen bir çizimidir.
Bilimi “bulmak değil, bilmek arzusuyla yola çıkılan, o bilgiler bütününe yöntemsel süreçlerle erişen döngüsel ve disiplinli bir süreç olarak tanımlayan Davutoğlu-Şenol (2026) da bilimin evrenin, doğanın, insanın gizlerini bilinir kılmak istediğini belirtir. Yazar, edebiyatla da bağlantı kurarak şu karşılaştırmayı yapmıştır: Bilim “giz”i bilinir kılmak isterken, edebiyat “gizi” öylece kapısından içeri alır. Sonuçta insanlığın, düşlediklerine yalnızca bilim ve sanatla kavuşabileceği, öyleyse insan kalmak için sanata da bilime de muhtaç olduğumuz yargısına varır.
İnsan kalmak için sanat ve bilim gerekiyorsa, bu gereklilik kuşkusuz öğretmenler için çok daha fazla olacaktır. Çünkü okulda öğrencilerine kendi öğretim sanatlarını uygularken, aynı zamanda onların sanatsal yeteneklerinin de ortaya çıkması için ortam hazırlamaları gerekecektir. Geçmişte olduğu gibi günümüzde de her tür ve dereceli okullarımızda müsamereler, sınıf günleri ve/veya geceleri, sergiler, gösterilere gereksinim vardır. Çünkü bu tür etkinlikler, öğrencilerin kendilerini keşfetmelerine, özgüven kazanmalarına ve renkli kişilikler geliştirmelerine yardımcı olmaktadır.
Acaba günümüz öğretmenleri bu konuda yardımcı olabilecek düzeyde midir? En az lisans mezunu olarak göreve başlayan öğretmenlerimiz yılda kaç kitap okumakta, kaç sanatsal etkinliğe katılmaktadırlar? Öğretmenler odasında söyleşi konuları arasında okunan kitapların, görülen sanatsal etkinliklerin oranı nedir? Sanatsal etkinliklerde rol ve görev üstlenen kaç öğretmen vardır? Öğretmenler deneyimlerini meslektaşlarıyla paylaşmak için günlük tutmakta; şiirler, denemeler, öğrencilerinin sahneleyebileceği oyunlar yazmakta mıdırlar? Bu soruların yanıtından çok umutlu olmadığımı üzülerek belirtmeliyim.
Gelelim 80 Yıl Öncesine
Kapatılışları üzerinden 80 yıl geçmiş olan köy enstitüleri için bu soruların yanıtı hep olumlu olmuştur. Enstitü öğrencileri ayda iki kitap okumaya zaman ayırabilmiş, yerel oyunların ulusal düzeyde yaygınlaşmasına katkıda bulunmuş, mandolin çalmış, kurdukları matbaada dergi çıkarmış, şiir yazmış ve tiyatro yapıtlarını sahnelemişlerdir. Görev yaptıkları sürede kurumdan aldıklarını topluma vermeye çalışmış, emekli olduklarında da anılarını yazarak yaşadıklarının bugünlere kalmasını sağlamışlardır.
Göl Köy Enstitüsü Müdürü olan Güner’e (1963) göre, sınıfların hazırladıkları programlarla cumartesi akşamları hep yararlı ve eğlenceli geçmiştir. Sınıflar sırasıyla hazırlanmış, piyes izletmiş, müzik dinletmişlerdir. Müzik öğretmenleri Arseven’in ustaca çalışmasıyla enstitünün koro konserleri çevrede ün salmıştır. Enstitüde 17 Nisan 1950 tarihinde oynanan “Paydos” piyesi için davetlilerden bir kişi, “Aynı piyesin İstanbul sahnelerindeki temsili daha üstün değil” demiştir. Enstitüde hafta arasında ya da pazar günleri film gösterimi yapılmakta, cumartesi günü ise temsillere bırakılmaktadır.
Köy enstitüleri kendi bölgelerinin kültürel çekim merkezleri olmuşlardır. Öğrenciler kendi yörelerinin türkülerini, oyunlarını, söylencelerini, masallarını, atasözlerini, işlemelerini, oyalarını enstitüye taşımıştır. Her öğrencinin en az bir çalgı çalmayı öğrendiği enstitülerde korolar kurulmuş; güne türkülerle, marşlarla başlanmıştır. Opera sanatçısı Ruhi Su, Yüksek Köy Enstitüsünde müzik öğretmeni olarak görev yapmış, 150-200 kişilik korolar kurmuştur. Arifiye’de Hamdi Daner, 120 kişilik orkestra ve koroyu sürekli hale getirmiştir. Hidayet Gülen, Dicle Köy Enstitüsünün kuruluşunda 450 kişilik diğer enstitü ekiplerinin imecesiyle yörede ses getirmiştir. Yurt çapında yaygınlaşan halk oyunları, uzun yıllar dünya birinciliği ödülü almış ve yerli kilim motifleri ressamlara esin kaynağı olmuştur (Aydoğan, 2025, s. 411- 412).
O yıllarda olanaklar kısıtlı olsa da (Bin kişilik enstitüde müzik ve resim branşında ya bir öğretmen vardır ya da hiç yoktur.) köy enstitülerinde sanat eğitimine büyük önem verilmiştir (Apaydın, 1997, s.93). Bununla birlikte ilk yıllardan başlanarak sanatın her dalı ısrarla özendirilmiştir. Her öğrencinin yeteneği ve ilgi alanı dikkatle izlenmiş ve gelişmeleri sağlanmıştır. Köy enstitülerini kurup yönetenler, sanatın insan yaşamındaki önemini ve geliştirici yönünü çok iyi bilmekteydiler. Öğrenciler ilgi ve yeteneklerine göre müzik, tiyatro, resim-iş, yontu, el işleri, spor etkinlikleri, halk oyunları, şiir yazma ve okuma, halk oyunları gibi alanlarda beceriler kazandılar. Öyle ki sekiz yüz, bin kişilik kümeler halinde tüm enstitü öğrencileri, arkadaşlarının yönetiminde görkemli halk oyunları gösterileri yaptılar (Apaydın, 1997, s.92).
Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü Güzel Sanatlar Kolu çıkışlı Halise (Sarıkaya) Apaydın, tiyatro dersini aynı zamanda konservatuar öğretmeni olan Saim Alpago’dan almış ve tiyatro öğretmeni, onun için Enstitü Müdürlüğüne 21.06.1947 tarihli aşağıdaki dilekçeyi yazmıştır (Apaydın, 2025):
“Yüksek Köy Enstitüsü Güzel Sanatlar Kolu öğrencilerinden Halise Sarıkaya; tiyatroya olan kabiliyetini çok iyi geliştirmiş, takdire değer bir başarı sağlamıştır.
Şimdiye kadar enstitüde oynadığı temsillerin hepsini başarıyla oynamış, profesyonel bir aktrist kabiliyeti göstermiş, ayrıca orta kısma birçok temsiller yaptırarak rejisörlük yetkisini de ispat etmiştir.
Köy Enstitülerinde tiyatroyla eğitimin ne kadar önemli yeri ve değeri olduğu malumdur. Bu bakımdan Halise Sarıkaya gibi kabiliyetli bir elemanın kaybedilmemesi ve mümkünse mezun olduktan sonra enstitüde alıkonarak istifade edilmesini saygıyla tavsiye ederim.
Tiyatro Öğretmeni Saim Alpago” (s.94).
Tiyatroya devam edemeyen Halise Sarıkaya, Yüksek Köy Enstitüsünü bitirdiği halde kendisine ilkokul öğretmenliği kadrosu verilmiş, ancak 1960 yılından sonra resim öğretmeni olabilmiştir. Apaydın (1997, s. 96) Yüksek Köy Enstitüsündeki sanatsal ortamı özetle şöyle betimlemektedir: Öğretmenleri Sabahattin Eyuboğlu yazın dünyasında ünlü bir kişilik olduğu için Ankara’da oturan şairleri, yazarları sık sık görmüş, hepsiyle tanışmış, dostluklar kurmuşlardır. Enstitüye ressamlar da çağrılmıştır. Enstitü matbaasında basılan “Köy Enstitüleri Dergisi”, yazınla ilgilenen öğrencilerin ilk yazılarına, şiirlerine yer vermiştir. Sonradan ünlenecek birçok öğrencinin ilk ürünleri o dergide basılmıştır. Bu dergide yalnız sanatsal ürünler değil, bilimsel incelemeler, köy araştırmaları, makaleler, enstitülerden haberler, kitap eleştirileri yer almıştır. Yirmi bin basım yapılarak tüm enstitülere ve öğrencilere ulaştırılmıştır. En önemlisi de yazıların seçiminden, baskı işlerine kadar her şeyi öğrenciler gerçekleştirmiştir.
Ağabeyi Sabahattin Eyüboğlu’nun görev yaptığı enstitünün sürekli ziyaretçisi olan Bedri Rahmi şöyle yazmıştır (Eyüboğlu, 1954):
“Ben, öğrenme sevincinin ne demek olduğunu köy enstitülerinde gördüm. Hiç unutmam. On sene kadar oluyor, bir gün Ankara’nın yanı başındaki Hasanoğlan Köy Enstitüsüne gitmiştik. Burada gördüklerimin yalnız birkaç sahnesini size anlatacağım. Okulun kocabaş hayvanlarını barındıran ahırda bir çocuk gördüm. Gece nöbeti ona düşmüş, elinde bir kitap vardı, dalmıştı. Shakespeare okuyordu! Okuduklarını nasıl kavradıklarını da ertesi gün oynadıkları piyeste gördük. Ben ömrümde bu kadar güzel tiyatro seyretmedim dersem eş dost gücenmesin.” (s.2)
Köy çocukları, kendilerine sunulan özgür ve demokratik eğitim ortamında kendilerini rahatça ifade edebilmişlerdir. Düziçi Köy Enstitüsü öğrencisi Ömer Kasar, enstitülerinde uygulanan pazar günü çalışma cezasının nedenlerini dizelere dökmüştür. Öğrencinin güçlü gözlem ve eleştirilerini yansıtan aşağıdaki dizeler, enstitü müdürünün kitabından alınmıştır (Güner, 1963).
ENSTİTÜMÜZDE PAZAR CEZASININ SEBEPLERİ
Her şeyde keyfim diyenler /Ekmeği yolda yiyenler, /Kasketi eğri giyenler /Pazar günü çalışırlar.
Tütünü tatlı bilenler, / Sınıfta çokça gülenler, /İşbaşına geç gelenler, /Pazar günü çalışırlar.
Masaya çivi çakanlar, /Camlara öteberi asanlar, /Aynaya çok çok bakanlar, /Pazar günü çalışırlar.
Kitapları çalanlar, /Fesatlığa yol açanlar, /Toplantılardan kaçanlar, /Pazar günü çalışırlar.
Suyu fazla sarf edenler, /Sabunsuyu’na gidenler, /Külhanbeyliği güdenler, /Pazar günü çalışırlar.
Doğru yollardan sapanlar, /İnsanın uğrun kapanlar, /Kötü huylara tapanlar, /Pazar günü çalışırlar.
Yatağa erken yatanlar, /Kabadayılık satanlar, /Gelip geçene çatanlar, /Pazar günü çalışırlar (s.149-150).
Bugünü ise, Özel (2026) ne güzel anlatmaktadır! Dünle bugünü karşılaştırmayı okurun değerlendirmesine bırakıyorum.
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nden önce de çocuğun yaratıcı yanını, becerilerini besleyecek… Sevincini, umudunu yükseltecek, enerjisini doğru yönlendirecek bilimsel sanatsal etkinlikler noktacıktı.
Haziran 2023’ten beri Bakan Yusuf Tekin, 2021’de elektronik mühendisi olan Mahmut Özer’in başlattığı… Okula “manevi danışman” adıyla “imam, vaiz, din hizmetleri uzmanı ve Kuran kursu hocası gibi Diyanet” görevlilerini sokan “Çevreme Duyarlıyım, Değerlerime Sahip çıkıyorum” (ÇEDES) programını… “Sivil Toplum Kuruluşu” saydığı “tarikat ve cemaatler”i de katarak sürdürdü. ÇEDES’in manevi danışmanları 4-5 yıldır çocuğun dünyasına ne katıyor? (s.4)
ÇEDES’in çocuğun dünyasına ne kattığı sorusunun yanıtı çok açık: Hiçbir şey. Asıl bilinmesi gereken, çocuğun dünyasından neler götürdüğüdür: Ne yazık ki, böyle bir konunun ortaya çıkarılması için ne fırsat verilir ne de araştırma izni alınabilir.
Ülke çapında bilim ve sanatın egemen olduğu bir eğitim dizgesini yeniden kurabilmek ümidi ve özlemiyle…
Kaynakça
Akarun, Lale (2026). Hayatı güzelleştiren sanat. Herkese Bilim Teknoloji, HBT Sayı 512, 6 Mart 2026, s.3.
Apaydın, Aydın Toprak (2025). Annem Halise Sarıkaya Apaydın Facebook, 11 Mayıs 2025 https://www.facebook.com/ayd.n.toprak.apayd.n/posts/annem-halise-sarikaya-apaydin-babam-talip-apayd%C4%B1n%C4%B1n-zorlu-ge%C3%A7en-ya%C5%9Fam-m%C3%BCcadelesi/10232722360114129/
Apaydın, Halise (1997). Köy enstitülerinde sanat eğitimi. Köy Enstitüleri Amaçlar-İlkeler-Uygulamalar. Yayına Hazırlayan: Mustafa Aydoğan. Ankara: Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı Yayınları, ss. 92-96.
Aydoğan, Karabey (2025). Köy Enstitülerinin Ardından. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Davutoğlu Şenol, Esin (2026). Bilim kırmızı halıda. BirGün Gazetesi. 18 Ekim 2026
Eyüboğlu, Bedri Rahmi (1954). Pazartesi Konuşmaları: Köy Enstitülerine Selâm, Cumhuriyet Gazetesi, 1 Şubat 1954, s.2, 6).
Ferlazzo, Larry (2026). Is teaching an art or a science. Education Week, 2 April 2026, www.edweek.org
Güner, İ Safa (1963). Köy Enstitüleri Hatıraları, İstanbul: B. Kervan Matbaası.
Özel, Sevgi (2026) Eğitim eğitim… Cumhuriyet Gazetesi, 15 Ekim 2026.
YÖK (2026). Sınıf Öğretmenliği Lisans Programı. https://egitim.yok.gov.tr/documentFiles/17593279221.S%C4%B1n%C4%B1f%20%C3%96%C4%9Fretmenli%C4%9Fi%20Lisans%20Program%C4%B1.pdf

