“Neden Olmak”

Sayı 92- Sanat ve Eğitim (Ekim 2026)

“Neden Olmak”
Falih Rıfkı Atay 4 Şubat 1968 tarihli Dünya gazetesinde şöyle diyor:

-Konuşma diline geçen sözlerin özleştirilme çabası yeniden bir yazı dili yaratılmasına sebep olmaktadır. Buradaki “sebep”i “neden”le karşılayabilir misiniz?

Buradaki “sebep”in “neden”le karşılanacağını kim söyledi?

Çeşitli anlamları bulunan yabancı bir sözcüğün her yerde aynı Türkçe sözcükle karşılanamayacağını anlamak için derin bilgi gerekmez. “Terbiyeli çorba”ya elbette “eğitimli çorba” diyemezsiniz. “Ovaya hâkim tepe” için “Ovaya yargıç tepe” diyemediğimiz gibi. “Gelmem şart mı?”nın karşılığı, “Gelmem koşul mu?” değil, “Gelmem gerek mi?”dir. “İdareli kadın”a “yönetimli kadın” denilmez; “tutumlu kadın” denilir. “Tabiat” her yerde “doğa”, “fıkra” her zaman “omur” mudur?

Atay gibi bir yazar, “sebep olmak”ı karşılayacak sözün “yol açmak” olduğunu nasıl bilmez? “Neden” ile karşılanan “sebep”, yardımcı fiil ile kullanılan değil, isim olan “sebep”tir. Onun için “bunun sebebi” yerine “bunun nedeni” denilir ama, “sebep olmak” yerine “neden olmak” denilemez.

“Böley Meydanı”
Halit Fahri Ozansoy 19 Aralık 1968 tarihli Tercüman gazetesinde yazıyor: “Yüz hanımefendi”den bir mektup almış. Bunda uydurma kelimeler sıralandıktan sonra şöyle deniyormuş:

-Demek ki biz şimdi doğduğumuzdan beri Taksim Meydanı dediğimiz yere Böley Meydanı diyeceğiz.

Yeni sözcüklere karşı ateş püsküren Ozansoy, “hanımefendiler”in eski sözcükleri savunmak için buldukları bu örneği, davasının haklı olduğunu belirtecek bir kanıt olarak benimsiyor.

Elli yıl öncesinin ünlü şairinde dil anlayışı, kim bilirdi ki bu kadar ilkeldir. “Taksim Meydanı”na “Böley Meydanı” demek, “Halit Fahri”ye -Türkçesi olan- “Kalıcı Övünmelik” demeye benzer. Onu böyle bir adla çağırmayı öneren oldu mu hiç?

İşin şu yönü de ilginç: Uydurma sözcüğü kendileri ortaya atıyor, sonra da bunu özleştiriciler yapmış gibi eleştiriyorlar. Matematik terimi “taksim”, özleşen Türkçede “böley” değil, “bölme”dir.

“Özleştiriciler otomobile öz itişimli götürgen, hostese gök konuksal avrat, İstiklâl Marşına Ulusal Düttürü diyorlar” yalanını uydurup yayanlar da bunlardır.

Türk Dili, Şubat 1969

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir