Melihcan Akgül[1]
Eser Adı: Kukulov, Tahircan. (2025). Vətən sevgisinden doğan “vətən cəmiyyəti”, (Ed. R. Bayraktar) Hars Akademi Yayınları.
Giriş
Eserler, toplumların yaşamlarına tanıklık ederek onlar için kaynaklar oluşturmaktadır. Bu kaynaklar, toplumların gelecek yıllarını şekillendirebilmesine ve bu sayede nesilden nesle kültür aktarımına yardımcı olmaktadır. Eserler, toplumların hafızalarını canlı ve diri tutmaları açısından oldukça önemlidir.
Pek çok tarihsel olay, eserler için kaynak oluşturmuş; pek çok eserde ait olduğu dönemin tarihsel olaylarının izleri görülmüştür. Örneğin, William Shakespeare’in eserlerinde dönemin İngiltere’sinin, Gustave Flaubert’in eserlerinde dönemin Fransa’sının, Lev Tolstoy’un eserlerinde dönemin Rusya’sının, Namık Kemal’in eserlerinde dönemin Osmanlı’sının, Reşat Nuri Güntekin’in eserlerinde ise dönemin Türkiye’sinin izleri görülmektedir.
Tarihsel süreç içerisinde yaşanan önemli olaylar ve olgular, içinde bulunduğu dönemi derinden etkilemiş ve etkilerini ilerleyen yıllarda da göstermiştir. Bir topluluk olarak Ahıska Türkleri de tarihsel süreç içerisinde yaşanan çeşitli olayların içinde kalmış ve bunlardan direkt olarak etkilenmiştir. Ahıska Türkleri, özellikle 14 Kasım 1944 günü yaşanan sürgün ile tarihindeki en derin yarayı almış ve bu olay onların kaderini şekillendirmiştir.
Ahıska Bölgesi ve Ahıska Türkleri
Ahıska bölgesi, günümüzde Gürcistan sınırları içerisinde yer alan, kültür ve tarih açısından oldukça eski ve zengin bir bölgedir (Aliyeva Çınar, 2021; Çınar, 2022). Kafkasya bölgesinde yer alan Ahıska, aynı zamanda Atabek Yurdu olarak adlandırılan bölgenin de başkenti olarak bilinmektedir (Çınar, 2022).
Geçmişten günümüze pek çok uygarlığa, medeniyete ve devlete ev sahipliği yapan bölge, 1829 yılına kadar Hunlar, Hazarlar ve Osmanlılar gibi devletler tarafından yönetilmiştir 1829 yılında imzalanan Edirne Antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu, bölgeyi Rusya’ya bırakmak zorunda kalmıştır (Demiray, 2012; Aydıngün ve Aydıngün 2014). Rus idaresi altında büyük acılar çeken Ahıska Türkleri, 14 Kasım 1944 günü acıların en büyüğünü yaşamıştır.
14 Kasım 1944 günü, Ahıska Türkleri topraklarından Kazakistan, Kırgızistan gibi ülkelere sürülmüştür. O günden itibaren Ahıska Türklerinin çektiği acılar hâlâ dinmemiştir aksine daha da artmıştır. Sürgünden günümüze yaklâşık 85 yıl geçmesine rağmen pek çok Ahıska Türkü hâlen daha topraklarına dönememiştir. Adıgön, Aspinza, Ahılkelek, Bogdonovka ilçelerinden oluşan Ahıska bölgesinde günümüzde 24.650 kişinin yaşadığı bilinse de Ahıska Türkleri bu sayının çok küçük bir kısmını oluşturmaktadır (DATÜB, 2026). Ahıska Türkleri, günümüzde yaklâşık 300.000-500.000 arasında tahmin edilen nüfusu ile Türkiye Cumhuriyeti, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Rusya Federasyonu, Amerika Birleşik Devletleri gibi devletlerde yaşamaktadır (Zeyrek, 2001; Seferov ve Akış, 2008; Aliyeva Çınar, 2022).
Ahıska Türklerinin özellikle 14 Kasım 1944 Sürgünü başta olmak üzere tüm bu yaşadıkları, eserlerine de etki etmiştir. Ahıska Türkleri ve Ahıska bölgesi ile ilgili yazılmış eserlerde, bu olaylar kimi zaman hikâyeleştirme yoluyla kimi zaman da doğrudan okuyucuyu bilgilendirme yoluyla ele alınmıştır. Bu eserler arasında Tahircan Kukulov tarafından kaleme alınan Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti” adlı eser, 14 Kasım 1944 Ahıska Sürgünü ve sonrasını ele alan önemli eserlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Tahircan Kukulov Kimdir?
Ahıska Türkleri Yazarlar Birliği’nin üyesi, araştırmacı ve yazar Tahircan Kukulov, 8 Mayıs 1960 tarihinde Özbekistan’da, Taşkent ilinin Sır-Derya ilçesinin Verhni-Volınski köyünde dünyaya gelmiştir. Ahıska sürgün neslinin evlatlarından biri olan Kukulov, 1963 yılında ailesi ile Azerbaycan’a göç etmiştir. Ortaöğrenimi Adıgün köyünde tamamlayan Kukulov, 1979-1981 yılları arasında askerlik görevini yerine getirmiştir (Kukulov, 2025).
Tahircan Kukulov, 1987 yılında Nesreddin Tusi adına Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi Tarih ve Hukuk Fakültesi’nde lisans eğitimini tamamlamıştır. 2018 yılına kadar Sımadakend Ortaokulu’nda tarih öğretmeni olan görev alan Kukulov’un yazmış olduğu kitaplar şunlardır (Kukulov, 2025):
Axısxa Türklərinin Tarixinə Bir Nəzər (Ahıska Türklerinin Tarihine Bir Bakış), (Editör: Yusuf Seferov), Ebilov/Zeynalov ve Oğulları Yayınevi, Bakü, 1999.
Axısxa Türklərinin Etnik Mədəniyyəti (Ahıska Türklerinin Etnik Kültürü), (Editör: Mövüd Kukulov), Elm ve Tahsil Yayınları, Bakü, 2014.
Axısxa Türklərinin Sözlüyü (Ahıska Türklerinin Sözlüğü), (Editörler: Murad Aliyev, Elman Şeyhov, İlyas Şeyhov), Elm ve Tahsil Yayınları, Bakü, 2014.
Axısxa Adət, Mərasim və Təbirləri (Ahıska Gelenek, Tören ve İnançları), (Editör: Temel Abdurazakoy), Efe Akademi Yayınları, İstanbul, 2022.
Axısxa Ədəbiyyatı və Mircevat Məktəbi (Ahıska Edebiyatı ve Mircevat Okulu), (Editör: Elçin Nesib), Elm ve Tahsil Yayınları, Bakü, 2023.
Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti” (Vatan Sevgisinden Doğan “Ahıska Cemiyeti”), (Editör: Rasim Bayraktar), Hars Akademi Yayınları, Çanakkale, 2025.
Ahıska kültürü ve tarihi ile ilgili çalışmalarda bulunun araştırmacı ve yazar Tahircan Kukulov, aynı zamanda dört kız ve bir erkek çocuk babasıdır. Günümüzde Bursa’da ikamet etmektedir (Kukulov, 2025).
Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”
Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”, Azerbaycan Türkçesi ile yazılmıştır ancak bu araştırmada eserin incelemesi ve değerlendirmesi Türkiye Türkçesi ile yapılmıştır. Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”, Tahircan Kukulov tarafından Ahıska tarihine ve kültürüne yönelik olarak kaleme alınmış bir eserdir. Eserde Ahıska Türkleri’nin Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) döneminde yapmış olduğu vatan mücadelesi başta olmak üzere Mevlüt Bayraktarov, Enver Odabaşev, Reşit Seyfatov, Ellez İzzetov, Muhlis Niyazov ve Ezelhan Alimanov gibi Ahıska Türkleri’nin mücadele hayatları ele alınmaktadır. Eserde bu isimler başta olmak üzere Ahıska Türkleri’nin topraklarına dönme mücadelesi birinci ağız tanıklar tarafından anlatılmaktadır.
Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”, Ahıska bölgesinin kısa tarihine dair bilgiler ile başlamaktadır. Ahıska bölgesinin kısa tarihinin ardından kronolojik bir şekilde farklı bölümler ele alınmıştır. Sırasıyla Ahıska’nın Osmanlı idaresine dahil olmasına, Ahıska’da Rus hâkimiyeti ve Millî Mücadele döneminin başlamasına, 1828-1829 Rus-Osmanlı Savaşı’nın ardından I. Dünya Savaşı’na kadar olan döneme, Ekim 1917 Devrimi’ne değinilmiştir. Bu süreçlerin sonunda doğan karışıklıklar neticesinde Ahıska bölgesinde mülki bir idarenin oluşumuna ihtiyaç duyulmuştur. Bu oluşuma yönelik çabalar da eserde kendine yer bulmuş ve ele alınmıştır.
Bu bölümlerin ardından Ekim 1917 Devrimi sonrasında Kafkasya’da ilerleme gösteren Osmanlı ordusunun Mondros Ateşkes Antlaşması uyarınca Ahıska bölgesinden tahliyesi ve tahliyesinden sonra yaşanan olaylar, Türkiye Cumhuriyeti ile SSCB arasında imzalanan Moskova Antlaşması ve Ahıska bölgesinin Gürcistan’a dâhil olma süreci kaleme alınmıştır. Bu bölümler sürgüne giden yol anlatılmaya başlanmıştır. II. Dünya Savaşı esnasını anlatan bölüm ile içinde bulunulan sürgün ortamı okuyucuya hissettirilmiştir. Ahıska Türkleri’nin yaşadığı sürgün ve Stalin’in ölümüne kadar geçen dönem, “1944-1956 Yıllarında Ahıska Türkleri” başlıklı bölümde ele alınmıştır.
Sürgün ve Stalin’in ölümünden sonra yaşanan dönem sonrasında sırasıyla ana vatana geri dönüş mücadeleleri, Ahıskalılar’ın Azerbaycan’a göçü, vatana dönüşle bağlantılı teşkilatlanma faaliyetleri, Furunze ve Saatlı olaylarına değinilmiştir. Kommunist gazetesinde yer alan 28.09.1969 tarihli haberlere ve Telman Əliyev’in 02.09.1971 tarihli “Torpaq Oğrusu” başlıklı yazısına yer verilmiştir. Bunların ardından vatana dönüş hareketindeki fikir ayrılıkları ve Millî Mücadele ele alınmıştır.
“İki İnsan İki Kader: Rəşid Seyfatov” bölümü ile Ahıska kültürü ve tarihi adına önemli kişiler ele alınmaya başlanmıştır. Rəfail Nağıyev, Telman Əliyev ve Kommunist’in özel muhbirlerine değinilmiştir. “Bir Kahraman Kadının Acı Hatıraları (1981 Yılı)” başlıklı bölümde Narxanım İzzətova’nın hatıralarına yer verilmiştir.
Kişilerin ardından Mihail Gorbaçov’un “yeniden kurma” ve “açıklık” siyaseti yıllarında Ahıska Türkleri’nin durumu ele alınmıştır. Bu bölümün ardından sırasıyla Fergana Olayları’na, Fergana Olayları sonrasında Ahıska Türkleri’nin durumuna, Soçi-Adler Mitingi’ne, Krasnodar Olayları’na yer verilmiştir. Bu bölümlerde açıklananlar sonucunda Ahıska Türklerinin Amerika’ya ve Türkiye’ye göç süreçleri anlatılmıştır. Göç süreçlerinin anlatılmasının ardından Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti” ve cemiyetin oluşumuna giden yol şu başlıklarda okuyucuya aktarılmıştır:
- Xsna Teşkilatının Kuruluşu ve Faaliyetleri (Xsna Təşkilatının Təsisi və Fəaliyyəti),
- Uluslararası Vatan Cemiyeti (Beynəlxalq Vətən Cəmiyyəti),
- Azerbaycan Vatan Cemiyetinin Kuruluşu Öncesinde Siyasi Durum (Azərbaycan Vətən Cəmiyyətinin Yaranması Ərəfəsində Siyasi Vəziyyət),
- Uluslararası Vatan Cemiyetinin Azerbaycan Şubesinin Açılması İçin Çalışmalar (Beynəlxalq Vətən Cəmiyyətinin Azərbaycan Şöbəsinin Açılması Üçün Çalışmalar),
- Halit Daşdanov’un Rehberlik Yılları (Xalid Daşdanovun Rəhbərlik İlləri),
- Bekir Momayev’in Rehberlik Yılları (Bekir Momoyevin Rəhbərlik İlləri),
- İbrahim Buruksanov’un Rehberlik Yılları (İbrahim Buruxanovun Rəhbərlik İlləri),
- Geçen Zor Günler (Hadər Geçən Günlər),
- Mahkeme Çekişmeleri (Məhkəmə Çəkişmələri),
- Mahkeme Çekişmelerinin Sonuçları (Məhkəmə Çəkişmələrinin Nəticəsi),
- İbrahim Mehmedov’un Rehberlik Yılları (İbrahim Məmmədovun Rəhbərlik İlləri),
- Uluslararası Vatan Cemiyetinin Ahıska Şubesi (Beynəlxalq Vətən Cəmiyyətinin Axısxa Şöbəsi),
(Kukulov, 2025).
Bu başlıkların ardından Ahıska Adıgön folkloruna, Azerbaycan’da Ahıska Türkleri Yazarlar Birliği’ne, Ahıska Medeniyet Merkezi’ne ve eklere yer verilmiştir. Eser, “Azerbaycan’da Yaşayan Ahıska Türkleri’nin 2012 Tarihli “Vatan” İçtimai Birliği’nin Nizamnamesi” ile sona ermektedir.
Sonuç
Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”, Tahircan Kukulov tarafından Azerbaycan Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Eser, Ahıska Türkleri’nin vatana olan bağlılığını, hasretini ve sevgisini dile getirmektedir. Ahıska tarihine ve kültürüne yönelik olarak kaleme alınmış eserde Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti” ve cemiyetin oluşumuna giden yol anlatılmıştır. Mevlüt Bayraktarov, Enver Odabaşev, Reşit Seyfatov, Ellez İzzetov, Muhlis Niyazov ve Ezelhan Alimanov gibi Ahıska bölgesi adına önemli isimlere yer verilmiştir.
Özellikle Ahıska tarihî açısından önemli bir eser olma özelliği taşıyan Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti”, 2025 yılı itibari ile Ahıska Türkleri ve Ahıska bölgesinin önemli kaynakları arasındadır. Başta Ahıska Türkleri arasında, Ahıska bölgesinde olmak üzere Ahıska Türkleri’nin haklı davasını daha sağlam temellere oturtulabilmesi ve geniş kitlelere duyurabilmesi için Vətən Sevgisinden Doğan “Vətən Cəmiyyəti” gibi eserler okunmalı ve incelenmelidir. Unutulmamalıdır ki -“Giriş” başlığında da belirtildiği gibi”- eserler, toplumların yaşamlarına tanıklık eder ve onlar için kaynaklar oluşturur. Bu nedenle eserler, toplumların hafızalarını canlı ve diri tutmaları açısından oldukça önemlidir.
“…Örgütlenme çalışmaları devamlı izlendiği ve engellendiği için organizasyon üyeleri komitenin adını değiştirerek faaliyetlerini devam ettirmişlerdir. Komite sırasıyla “Millî Hakları Korumak için Türk Birliği” (1962), “Geçici Kurtuluş Organizasyon Komitesi” (1964-1988), “Geçici Organizasyon Kurumu” (1988-1990), “Sovyetler Birliği Ahıska Türklerinin Vatan Cemiyeti” (1991-1992) ve “Uluslararası Ahıska Türkleri Vatan Cemiyeti” (1992-2017) adlarıyla faaliyetini sürdürmüştür. Cemiyet, 2018 yılından itibaren “Bölgelerarası Ahıska Türkleri Vatan Cemiyeti” adıyla faaliyetlerini devam ettirmektedir…” (Kukulov, 2025, s. 5-6).
Kaynakça
Aliyeva Çınar, M. (2022). Sürgünden vatana dönüş serüveni: Bursa’ya yerleşen Ahıska Türkleri. A. Sınar Uğurlu ve S. Kırlı (Ed.), Bursa atlası içinde (ss. 445-462). Türk Ocakları Derneği Bursa Şubesi Yayınları.
Aydıngün, A. ve Aydıngün, İ. (2014). Ahıska Türkleri: Ulusötesi bir topluluk- ulusötesi aileler. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları.
Çınar, İ. (2022). Etnopedagoji: Atabek Yurdu. (4. Baskı). Pegem Akademi Yayınları.
DATÜB. (2026, 21 Ocak). Ahıska. https://www.datub.eu/kurumsal/ahiska
Demiray, E. (2012). Anavatanlarından sekiz ülkeye dağıtılmış bir halk: Ahıska Türkleri. Journal of Turkish Studies, 7(3), 877-885. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3704
Kukulov, T. (2025). Vətən sevgisinden doğan “vətən cəmiyyəti”, R. Bayraktar (Ed.) Hars Akademi Yayınları.
Seferov, R. ve Akış, A. (2008). Sovyet döneminden günümüze Ahıska Türklerinin yaşadıkları coğrafyaya göçlerle birlikte genel bir bakış. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (24), 393-411. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/257903
Zeyrek, Y. (2001). Ahıska bölgesi ve Ahıska Türkleri. Pozitif Matbaacılık.
____
[1] TÜBİTAK 2210-A 2024 2. Dönem Bursiyeri, Bursa Uludağ Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Öğrencisi, melihcanakgl@gmail.com, https://orcid.org/0009-0009-5943-3795.