Sabircan Celil[1]
Gürcü edebiyatının kurucusu, ustat şair Şota Rustaveli, Aspinza’nın Rustavi köyünde dünyaya gelmiştir. Edebiyatta elde bulunan tek eseri “Kaplan postu giymiş yiğit” adlı eserdir. Eserin yazıldığı dönem ve koşullarla ilgili net bilgiler olmadığı gibi, Şota Rustaveli’nin tam adı, kimliği, doğum ve ölüm tarihleri, büyüdüğü çevre hakkında da kesin bilgi bulunmamaktadır. “Kaplan postu giymiş yiğit” eserinde bile bu konuda bilgi verilmez. Rustavi köyünden olduğu bilinse de ne Gürcü ne de Ermeni olmadığını Meskhi-dağlı olduğunu bildirmişdir.[2]
Şota Rustaveli’nin üstatı Genceli Nizami’dir. Akad. N. Marr, “Müslüman dünyasıyla temas kurmadan Şota Rustaveli’nin romantik eserler yazması mümkün değildir” demiştir.[3] Eserin dili hakkında çeşitli görüşler vardır. Akademisyen N.Y. Marr, eserin bozulmuş Gürcüce (?) ile yazıldığını vurgular. “Kaplan postu giymiş yiğit” eseri 12. yüzyılda yazılmış olsa da elimizdeki nüsha daha sonraya aittir. 13-14. yüzyıllarda yeniden yazılmış olabilir. Eserin dilinde Arapça, Türkçe ve Farsça sözler çok kullanıldığı için Marr, bu eserin “bozuk” Gürcüce olduğunu demiştir. M.Ə. Resulzade eserin diline bakılırsa onun orijinal Gürcüce olmasının şüpheli olduğunu yazıyor.[4] “Kaplan postu giymiş yiğit” adlı eserde Gürcistan’dan hiç bahsedilmemesi dikkat çekicidir. M.Ə. Resulzade eserin konusunun Gürcistan’la ilgili olmadığını, hatta Kafkasya ile herhangi bir bağının bulunmadığını ifade eder. (aynı eser, s.188) Eseri Gürcüce yazan Şota Rustaveli, konularını ve fikirlerini tamamen Doğu’dan almıştır. M.Ə. Resulzade’nin ifadesiyle “Hristiyan olmasına rağmen İslamlaşmıştır.”[5]
Hristiyanlığa eks olduğunu savunan Gürcü Kilisesi və din adamları XVII yüzyıla kadar Şota Rustaveli’nin eserinin okunmasını yayımlanmasının karşısını almak için eserin bütün nüshâlârını yakmışlardır.
Eserde Türk bayramı-Nevruz bayramı “novruzoba” (oba Türk sözü) şeklinde tasvir edilmektedir. Cevgan oyunu da tasvir edilmiştir.[6]
Şota Rustaveli’nin hayatı ve eserlerinin dili hakkında şüpheler üzerinde çalışırken tesadüfen Ebu Bekir ibn Hüsrev el Ustadi’nin “Munisname” eseriyle tanış oldum. Kitaba önsöz yazmış değerli Azerbaycan alimleri Ziya Bünyadov ve R. Aliyev’in notlarında ilginç bir gerçekle karşılaştım. 12. yüzyılda Gence Atabeyler Sarayı’nda Mehmed Cihan Pehlevan (1175–1186) hükümdarlığı döneminde faaliyet gösteren şairlerle ilgili bilgi verilmiştir. Azerbaycanlı şairlerin yanı sıra başka bölgelerden gelen şairler de bu sarayda faaliyet göstermiştir. Bu şairlerden biri de Azerbaycan’da yerleşip yurt edinmiş “Sultan el–fudail” (Hekîrî Sultân) takma adlı Esîr-ed-din el Aksikati’dir (doğum yılı bilinmiyor, 1184 civarında vefat etmiştir). Ziya Bünyadov, “O, büyük söz ustası, Hâkanî seviyesinde bir şair idi” diyerek, şairin “muhtemelen Orta Asya’dan geldiğini” belirtmektedir.[7]
Rüstem Aliyev de “Büyük söz ustası Esîreddin Aksikati başka ülkelerden gelerek Atabeyler (Gence) sarayında faaliyet göstermiş şairlerden biridir” şeklinde not düşmüştür (a.g.e., s.5). Bu önsözde belirtildiği gibi, 12. yüzyılın ikinci yarısında ve sonrasında Selçuklular ile Gürcüler arasında mücadele artmıştı (Munisname, s.10). R. Aliyev’in bilgisine göre Esîreddin Aksikati’nin eserleri şu anda Britanya Müzesi’nde saklanmakta ve eserler Farsça yazılmıştır.
Sovyet döneminde yaşamış alimlerin Ahıska Türkleri ve Ahıska hakkında fikirlerinin olmaması (o dönemde bu terimler yoktu), buna göre de söz konusu şairi “Orta Asya’dan gelmiş bir şair olabilir” şeklinde yorumlamalarına yol açmıştır. Şairin ismindeki açılım da onun Ahıska’dan gelmiş olduğunu gösterir.
“Aksikati” takma adındaki “-ti” Arapça son ekidir ve Türkçedeki “-li”, Farsçadaki “-vi” ekiyle eş anlamlıdır. Yani Nizami Gencevi, Begzade Mustafâ Ahıskalı gibi. Aksikati de “Ahıskalı” anlamına gelir ve şairin Ahıskalı olduğunu gösterir. Günümüz edebiyatında Ahıska şeklinde telaffuz ettiğimiz yerin kadim adı Aksıka’dır ve “Ak kale” anlamı verir. O zamanki Akhiska şeklindeki telaffuzu da döneme uygundur.
Şairin adı da, onun İslam dinini sonradan kabul ettiğini, dinin esiri olduğunu göstermenin yanı sıra, ülkesinden esir alınarak Gence’ye götürüldüğüne işaret olarak da anlaşılabilir.
Şota Rustaveli’nin “Kaplan postu giymiş yiğit” eserinde de İslam dinine saygı, Doğu âlemine hayranlık, Hristiyan dinine ait ise hiçbir işaretin olmaması da onun Müslümanlığı kabul etmesinin işareti olabilir.
Bilindiği üzere, Şota Rustaveli eserini dönemin genç Gürcü kraliçesi Tamara’ya (1184–1213) ithaf etmiştir. Tamara’nın iktidara gelişini gören yaşlı Esireddin Aksikati’nin de yazdığı eseri ona ithaf etmesi anlamlıdır.
Şota Rustaveli gibi büyük bir sanatçının Gürcüce başka hiçbir eserinin olmaması ve Gürcü biliminde bu konuda bilgi eksikliği, iki şairin aynı kişi olması ihtimalini güçlendirmektedir. Bu fikri destekleyen argümanlardan biri de, Şota Rustaveli’nin Gürcistan’da, Ahıska bölgesinde Farsça bilmeden Doğu edebiyatını tanımasının mümkün olmamasıdır. Bu ölçüde Doğu edebiyatını tanımak için mutlaka Farsçanın geçerli olduğu bir ortamda bulunmak gerekirdi. O dönemde böyle bir ortam Gürcistan’da yoktu, bu herkesçe bilinmektedir. İnanıyoruz ki, gün gelecek Esireddin Aksikati’nin Britanya Müzesi’nde saklanan eserleri yayınlanacak ve Şota Rustaveli’nin “Kaplan postu giymiş yiğit” eseriyle karşılaştırılarak gerçekler ortaya çıkacaktır.
Dipçe_____
[1] Edebiyatçı, araştırmacı yazar.
[2] (Bariyasvili; A.E. Çvenburi, Kafkasoloji Dergisi, 1998, s.27; Allen. E.D. Ortacağ Gürcü Yazarı, Çvenburi dergisi, 2000, s.38; Maqalaşvili. Ermeni-Gürcü Münasebetleri Tarihi Etrafında, Birleşik Kafkasya dergisi, Ekim, 1953.
[3] Marr, N.Y. Plemennoe sostav naseleniya Kavkaza, Petrograd, 1920.
[4] Resulzade, M.Ə. Azerbaycan şairi Nizami, Bakü, Azerneşr, 1991, s.187.
[5] Aynı eser, s.189; Zeyrek, Yunus. Acaristan, s.75.
[6] Memmedli, Şüreddin; Gülnara Qoca. Türk oyunları, cevgan, internet versiyonu.
[7] Munis-name. Rusçaya çevirisi ve açıklamalar: Rüstem Aliyev. Bakü, “Yazıçı”, 1991, s.3.