Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek

Tahir Hamut İzgil, (2025). Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek: Bir Uygur Şairinin Soykırım Tanıklıkları. Timaş Yayınları.

Çin’in Doğu Türkistan’da sergilediği baskılar edebiyata da konu olmuştur. İzgil’in ödüllü yapıtı bunlardan birisidir. Kitabın arka kapağında şunlar yazılı:

“Çin 2017’de Doğu Türkistan’ı devasa bir açık hava hapishanesine çevirdi. Kitlesel tutuklamalar, toplama kampları ve sözde eğitim merkezleri… Modern Uygur şiirinin en güçlü̈ seslerinden olan Tahir Hamut İzgil, işte bu dehşetin başlamasından hemen önce Doğu Türkistan’dan kaçmayı başaran son aydınlardan biridir. ‘Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek’, bir entelektüelin gözünden Çin devletinin Doğu Türkistan’da yürüttüğü baskı ve yok etme politikalarına tanıklık etme imkânı sunuyor. İzgil’in anlatımı; gündelik korkuları, umutsuzluğu, tükenmişlik duygusunu, sınırlı direniş yollarını ve insanların birer birer ortadan kayboluşunu yalın bir şekilde sergiliyor.”

2023 Amerikan Ulusal Kitap Eleştirmenleri Birliği John Leonard Ödülü̈ ve 2024 Moore İnsan Hakları Kitap Ödülü’ne layık görülen bu eser, soykırım rejimi altında hayatta kalmaya çalışan bir insanın içten, sarsıcı hikâyesidir. Tahir Hamut İzgil, sürgün edebiyatının yeni sesi olarak anılıyor.

Anı-biyografi türü bu eserin yazarı, Tahir Hamut Izgil, metne doğrudan tanıklık eden bir şair, film yapımcısı ve Uygur entelektüelidir. Çin’in Kuzeybatısındaki Uygur bölgesi (Xinjiang-Sincan) kökenli olan Izgil, hem edebi üretimi hem de maruz kaldığı baskı süreciyle ilgili anlatımıyla dikkati çekmiştir. Kitap, Uygur halkına yönelik polis devleti uygulamalarını, gözetim sistemini, kültürel yok etmeyi ve bireysel/kollektif direnişi “yerinde” anlatan bir anı / biyografi niteliğindedir.

Amerikan basınında kitap büyük ilgi görmüştür. Chatgpt yapay zeka makinesiyle sorgulandığında şu verilere ulaşılmıştır: The Washington Post’un değerlendirmesinde, Izgil’in eserinin “özünde bir şairin, bütünüyle bir toplumu hedef alan kampanyayı nasıl anlatabileceğini” düşündüren bir anlatı olduğu vurgulanır; “sessizliklerin ördüğü bir hikâye” biçiminde de tanımlanır.^[1] Benzer şekilde Boston Globe’da yayımlanan bir incelemede, gözetim teknolojileri, kimlik kontrolleri, gündelik bürokrasi aracılığıyla uygulanan baskılar üzerinden Uygur azınlığın yaşadığı “yavaş erime” süreci çarpıcı biçimde ortaya konur.^[2] Bu bağlamda kitap yalnızca bir bireyin kaçış hikâyesi değil; aynı zamanda bir halkın belleğini, kültürünü, dilini ve yaşam biçimini hedef alan sistematik saldırının tanığıdır.

İçerik ve Anlatı

İzgil’in kitabı, 2000’lerin başından 2017 yılına kadar uzanan bir çizgide ilerliyor. Yazar, ilk gençlik döneminden itibaren kentleşme ve modernleşme söylemleri içinde Uygur kimliğiyle nasıl var olmaya çalıştığını, film yönetmeni ve şair olarak toplum içindeki yerini ve değişimleri görüyor. Ardından, Çin devletinin Uygur kültürüne yönelik baskılarını, arkadaşlarının “kayboluşlarını”, komşuların, yakınlarının göz göre göre tutuklanmalarını, sözlü ifadelere geçmeden önce oluşan “Bu gece kapıya gelecekler mi?” endişesini aktarır.^[3] Kitaptaki anlatının vahameti, kanlı sahnelerle değil; daha çok “Şu formu doldurmadan çıkamazsın.”, “Çocuk okula gidemiyor.”, “Mahallede alışveriş yapan kişi bir daha görünmüyor.” gibi gündelik ama yıkıcı ayrıntılarla veriliyor. Washington Post bu yönüyle kitabı, “Bir Le Carré romanı gibi, çatışma sahnesi olmadan, adım adım boğan bir gerilim” olarak değerlendiriyor.^[4]

İzgil, 2017’de ailesiyle birlikte ABD’ye sığınır. Ancak kitabı okurken okuyucuya bu kaçışın tam anlamıyla bir kurtuluş olmadığı; özgürlükle beraber hayatta kalmanın yarattığı suçluluk, geride bırakılanlar, kültürüne dair uzaklık hissi duygusunu da aktarıyor. “Kaçan birkaç şanslı olarak kurtuluş gemisinde yer aldığımızı biliyoruz, ama bu ‘kaçış’ kelimesinin içine saklı ‘korkaklık’ utancını da yaşıyoruz” gibi ifadelerle yazarın içsel çatışması dile geliyor.^[5]

Bu Kitaba Kültürel ve Pedagojik Açıdan Bakış

Kitap, göç sosyologları, eğitimciler ve özellikle etnopedagoji ilgilileri açısından zengin bir kaynak olacakmış gibi görünüyor. Bu kitap, sadece Uygurları değil, başta Ahıska, Kırım, Karaçay vb. birçok sürgün ve baskı altındaki toplumların yaşadıklarını örnekleyen ve göz önüne seren bir metindir. Uygur halkının edebiyatı, şiiri ve diline ilişkin bir entelektüel perspektif sunması açısından bu kitabın önemi tartışılamaz. Yazar bir şair olarak kendi kültürünü ve onun modernleşme süreçlerinde nasıl biçimlendiğini, nasıl baskılandığını anlatıyor.

Bu kitap bir yetişkin eğitimcisi ya da öğretmen olarak “kendini anlatabilme”, “tanıklık üzerinden eğitim” gibi kavramlar açısından örnekler sunuyor. Yazarın kaçış süreci, yeni bir dil ve kültür ortamına geçişi, kimlik sorunları ve travma sonrası öğrenme gibi temaları tartışmaya açmaktadır.

Kitap, bir baskı altında olan topluluğun direnme yollarını, kültürünü ve dilini koruma çabalarını anlamak açısından eğitimcilere bakış açısı kazandırabilir. Çocuk ve aile odaklı eğitim bağlamında, baskı altındaki bir halkın çocuklarına, diline, kültürüne sahip çıkma çabalarını da tartışmaya açar. Yazar bir şair olduğu için metin sadece olayların akışına değil, şiirsel imgelere de örneklerle yer vermiştir.

Uzun sözün kısası…

“Gece Yarısı Tutuklanmayı Beklemek” kültürel duyarlılık ve etnopedagojik perspektif geliştirmek isteyen herkes için yararlı bir eser. Yazarın şair kimliği, edebi dili ve anlatının kişisel / toplumsal düzlemi birleştiğinde okurun içine çekildiği ama aynı zamanda düşündürdüğü bir okuma deneyimi sunuyor. Kitabın değeri sadece Uygurlar özelinde değil; baskı altında kalan, sesi bastırılmaya çalışılan tüm kültürleri anlama açısından evrensel bir kılavuz gibi.

Son olarak bir ayrıntıya odaklanmak istiyorum. İzgil’in eşi doğum kotasına karşın üçüncü çocuğa hamile kalır ve bir oğlu olur. Adını “Tarım” koyar. Uygur elinin ünlü tarım havzası ve nehrine gönderme… Ancak “Tarım” İzgil’de başka anlamlar da çağrıştırmaktadır. İzgil, Çin’de öldürülen Perhat Dursun adlı şairin yazdığı “Tarım Nehri” başlıklı şiir aklına gelir ve üzülür. Şiirden birkaç dize şöyle (s. 265):

“Tıpkı Tarım suyu gibi,
Biz burada başlamış,
Burada biteriz.
Biz hiçbir yerden gelmedik,
Hiçbir yere de gitmeyiz…”

Şiir hem içerdiği varoluşsal yoğunluk hem de Uygur coğrafyasının simgesel anlam dünyası bakımından derin bir metin. Oğluna ad olan bu şiirin İzgil’in dünyasındaki yankısı önemli olmalıdır.

Perhat Dursun, kendi yaşam çizgisini nehrin akışıyla özdeşleştirirken, bireysel varoluşu toplumsal bir yazgının içine yerleştirir: “Tıpkı Tarım suyu gibi / Biz burada başlamış, burada biteriz.” Bu dizelerde “başlamak” ve “bitmek” aynı mekâna bağlanır; yer değiştirme, göç, sürgün ya da kaçış imkânı yoktur. Bu, bir toprağa mahkûm olma değil, toprağa aidiyetin anlatımıdır.

Perhat Dursun’un dizeleri olağanüstü derecede sade ama yoğundur. “Tarım suyu” imgesi, hem doğayı hem kaderi temsil eder; insani yazgı doğanın döngüsüyle ilintilendirilir. Bu şiir, kültürel kimliğin doğayla kurduğu ilişkiyi anlamak açısından öğretici bir örnektir. Uygur kültüründe nehir, “süreklilik”; çöl, “yokluk”tur. Tarım Nehri’nin çölde akması, kimliğin sürekli tükeniş ve diriliş arasında var olması anlamına gelir.

Tahir Hamut İzgil’in bu şiiri anımsadığında üzülmesi rastlantı değildir. Çünkü “Tarım Nehri”, onun sürgünlüğünün karşı kutbudur. Perhat Dursun “Biz hiçbir yere gitmeyiz” der; İzgil ise, “Bir yere gitmek zorunda kalmanın acısını” anlatır. Biri kalmanın, diğeri gitmenin trajedisini yaşar. Tarım Nehri, burada kalanın mezarı, gidenin vicdanıdır.

___ Dipnot ___

[1] The Washington Post
[2] BostonGlobe.com
[3] Penguin Random House Higher Education+2Los Angeles Review of Books+2
[4] The Washington Post
[5] PublishersWeekly.com+1