Dala Vilayatının Gazeti Sayfalarında Doğu Türkistan

Dala Vilayatınıñ Gazetı Sayfalarında Doğu Türkistan[1]

Dr. Rıdvan Çitil[2]

Çarlık Rusya ele geçirdiği topraklarda kısa sürede kendi yönetim sistemini kurarak bölgede kalıcı olmaya çalışmıştır. 1865 yılında Taşkent şehri Rusların eline geçtikten sonra 1867 yılında Türkistan Askerî Bölgesi kurulmuştur. 1882 yılında da Rusya askerî bakanı P. S. Vannovskiy’in girişimiyle Batı Sibirya Askerî Valiliği ilga edilerek Akmola ve Semey eyaletlerinin ve o zamana kadar Türkistan Askerî Valiliğine bağlı olan Yedisu eyaletinin birleştirilmesiyle Dala Vilayeti kurulmuştur. Dala Vilayetinin merkezi Omsk şehri olmuştur. Ancak 1899 yılında Yedisu eyaleti tekrar Türkistan Vilayetine bağlanmıştır. Bozkır Vilayeti kurulduktan altı sene sonra 1888 yılında askerî vali G. A. Kolpakovskiy’in emriyle Dala Vilayatınıñ Gazetı çıkarılmıştır. Böylece Rus yönetimi altında Kazak Türkleri için müstakil bir gazete yayın hayatına başlamıştır. Dala Vilayatınıñ Gazetı, her ne kadar resmi gazete olsa da Kazak Türkçesinin, edebiyatının ve Kazak Türklerinin gelişmesinde önemli katkıları olmuştur.[3]

Dala Vilayatınıñ Gazetı, 1882 yılında kurulan Bozkır Vilayetinin idarî merkezi olan Omsk şehrinde, 1871 yılından itibaren yayımlanan Akmola Eyaleti Haberleri isimli resmî Rus gazetesine ek olarak askerî valinin emriyle Rus ve Kazak dillerinde haftalık yayın organıdır. Dala Vilayatınıñ Gazetı, 1 Yanvar [13 Ocak] 1888-27 Mart [8 Nisan] 1902 yılları arasında yayın hayatını sürdürmüş ve haftada bir defa olmak üzere toplam 704 sayı çıkmıştır (1888 No: 1; 1902 No: 12).

1888-1893 yılları arasında gazete sayfasının sol tarafı Kazakça, sağ tarafı ise Rusça yayımlanmıştır. 1888-1893 yılları arasında gazetenin Rusça ismi Akmola Eyaleti’nin Haberleri’nin Özel ‘Eki’ şeklindedir. Gazetenin Kazakça başlığı yayına çıktığı ilk günden kapanacağı güne kadar Dala Vilayatınıñ Gazetı (دالا ولايتی ننك كازيتی) şeklindedir ve gazete genel olarak sekiz sayfa hâlinde yayımlanmıştır. Gazetenin Rusça ismi, 1894 yılından itibaren kapanacağı 1902 yılına kadar Kirgizskaya Stepnaya Gazeta [Bozkırın Kazak[4] Gazetesi] olarak değiştirilmiştir. Ayrıca gazete ilk yıllardaki gibi Rusça ve Kazakça yan yana iki sütun şeklinde yayımlanmayıp 1894 yılından itibaren kapanacağı 1902 yılına kadar sekiz sayfa olarak ve ilk dört sayfası Rusça, diğer dört sayfası Kazakça çıkmıştır.

Gazete, resmî ve resmî olmayan iki ana bölümden oluşmuştur. Aşağıdaki resimde gazetenin ilk sayısının başlık klişesi ve gazetenin çıkış sebebini anlatan yazı yayımlanmıştır. Gazete, 1888-1894 yılları arasında aşağıdaki örnekte görüldüğü gibi iki sütun şeklinde ve Kazakça kısmı Arap harfleriyle ve Rusça kısmıyla yan yana çıkmıştır.

Kaynak: Dala Vilayatınıñ Gazetı, Yıl 1888, No: 1.

Doğu Türkistan, Orta Asya’nın orta bölümünde yer alan Büyük Türkistan’ın doğu kesimidir. “Doğu Türkistan” kavramının coğrafî kapsamı, farklı zamanlarda ve farklı belgelerde hep farklılık göstermiştir. Kimi kaynaklara göre Tarım Havzası bölgesini, yani günümüz Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin güney ve batı kesimlerini, kimi kaynaklara göre Sincan’ın tümünü kapsar.

Tarihî olarak bu terim, 19. yüzyılda Nikita Biçurin gibi Rus Türkologlar tarafından Qing Hanedanlığı’nın Sincan eyaletinin güneybatı kesimindeki Tarım Havzası’na atıfta bulunan bir başka Batı terimi olan Çin Türkistan’ının yerini almak için icat edildi. Orta Çağ Farsça toponimi “Türkestan” ve türevleri, daha fazla bölgenin yerel nüfusu tarafından kullanılmadı ve Çin, Çin’in Çin’den kontrol ettiği kısımları ile Batı Bölgeleri olarak Han Hanedanı’ndan beri üst üste gelen bir alan için kendi adına sahipti. 18. yüzyıldan itibaren Tarım Havzası’nın tarihî Uygur ismi, Uygurcada “Altı Şehir” anlamına gelen Altishahr’dır.

Doğu Türkistan’daki önemli şehirleri arasında Kaşgar, Hotan, Aksu, Uçturfan, Turfan ve Kumul bulunmaktadır. Bu şehirler tarihi ve kültürel açıdan büyük önem taşır ve bölgedeki yerleşim merkezleridir. Bölgede Kuytun, Korla, Böritala, Cimisar, Fukang ve Artuş gibi şehirler de bulunmaktadır.

Dala Vilayatınıñ Gazetı’nın 1888-1902 yılları arasında çıkan sayıları üzerinde yaptığımız incelemeler sonucunda birçok konuda olduğu gibi Doğu Türkistan’ın hayatı üzerinde de yazı ve haberlere rastlanmıştır. Bu yazı ve haberlerin Uygurların ve bölgede yaşayan diğer halkların hayatıyla ilgili ayrıntılı bilgiler içermektedir. Ayrıca bu veriler ışığında o dönemde bölgede olup bitenler hakkında ilginç bilgiler edinmiş oluyoruz. Bu makalede, gazetede Doğu Türkistan ve sakinleriyle ilgili çıkan haber ve yazılar tarafımızdan incelenerek ilgili veriler değerlendirilmiştir. Ancak bölgede yaşayan Döngenler, Tarançiler, Kazaklar, Özbekler ve diğer halklar hakkındaki haber ve yazıları konumuzu aşacağı için dahil etmedik. İşte söz konusu yazılar:

1. İmzasız, (Niafisiyalniy) yağni niafisiyalniy digan nersege yazıladı uluğ buyuruḳnan basḳa nerseler, Çet curtlarnıñ ḫabarları, Prabitelsvennıy Vestnik digan gazetden, G ülçe 26’nçi Noyabrda 1887‘nçi yılda – Часть Неоффициальная, Китай, (Корреспонденция «Правительственного Вестника»), Кульджа, 26-го ноября 1887 года, 12 Fevral 1888, No: 7, s. 2-3, [Nikolay Nikaporoviç Balkaşin adlı Rus konsülünün yolda ölümü ve Carkent’te gömülmesi hk.].
2. İmzasız, Telegram ḫabarları – Телеграммы, Gulce – Кульчжа, 25 Mart 1888, No: 13, s. 2, [17 Mart’ta Suydun’a yeni Dzin-Dzün Selenge’nin gelişi hk.].
3. İmzasız, Orta Aziya men Hıtay, Kaspiya deñiziniñ arğı cağındağı burunğı ötmüş vakitlerden ḳalğan nerseler turasınan – Средняя Азия и Китай, Древности Закаспийской области, 8 Aprel 1888, No: 15, 16 s. 5-6, [Batı-Türkistan Bölgesi veya Aral ve Hazar denizlerinin havzalarında daha 3000 sene önceye kadar büyük hükümetlerin hâkimiyetinin sürdürdükleri ta İskender’den Arap hâkimiyeti, Cengiz Han, Timurlular, en nihayetinde de Rusların hâkim olduğu bölge ve Rusların buraları işgal değil de koruma amacıyla ve gerektiğinde de askeri güçle alması anlatılıyor. Ayrıca Petersburg’daki İmparatorun Arkeoloji merkezinin Şark bölümünde olan oturum ve oturuma katılan iki değerli kişinin olması, biri Afgan münevveri Celaleddin, diğeri de Hazar Ötesi Bölgesinin askeri valisi General-Leytenant A. V. Komarov’un sunmuş olduğu eski şehir harabeleriyle alakalı araştırması, kazı fotoğrafları, çeşitli bilgiler ve sikkeler ki içlerinden Timur’un işlenmiş sikkesinin olması hk.].
4. İmzasız, Orta Aziya men Hıtay – Средняя Азия и Китай, [Ḳaşgar vilayetine ḳarağan çet aralarından geliş cerlerden…] – [Со стороны Кашгарской границы…], 13 May 1888, No: 19, s. 7, [“Svet” gazetesine göre Kaşgar sınır civarlarındaki Kaşgar’a ve Kulca’ya kaçan Dunganların geri dönmeleri ve Çin misafirperverliği ve dönenlerin güvenliği hk.].
5. İmzasız, Oḳuv bilüm turasınan – Научная хроника, [Barça ḳaun alımnı…] – [Императорская акдемия наук…], 17 İyün 1888, No: 24, s. 5, [Çarlık Bilimler Akademisi ile Coğrafya Topluluğuyla birlikte Doğu Sibirya, Moğolistan ve Kuzey Çin’de Türk topluluklarını incelemek için Katanov önderliğinde bir ekip gönderileceği ve daha çok Hami, Kulce ve Yarkent’teki dağlardaki Uygur yazıtları incelenecek ve şaman inancı inceleneceği hk.].
6. İmzasız, Orta Aziya men Hıtay – Средняя Азия и Китай, [Mundağı bir tengeniñ ḳağız akçaki cerde…] – [Не везде наш рубль стоит…], 17 İyün 1888, No: 24, s. 5-6, [Rublenin bölgelere göre bölgelerin para birimleri karşılığı ve Kaşgar’da Rus rublesi gibi kâğıt paranın basılması hk.].
7. İmzasız, Orta Aziya men Hıtay – Средняя Азия и Китай, Ḳaşgar caḳdan alınğan haber boyunça – С Кашгарской границы получены известия об убийстве, 12 Avgust 1888, No: 32, s. 3, [Kaşgar’da Dalgleyj adlı seyyahın öldürülmesi ve caninin Rus sınırına kaçmasıyla Rus görevliler tarafından aranması hk.].
8. İmzasız, (Niafisyalniy) yağni uluğ buyruğnañ basḳa nerseler, Orta Aziya men Hıtay – Часть Неоффициальная, Средняя Азия и Китай, Caḳın arada Ombu arḳalı ötüp ketdi – Недавно проeхaл через Омск, 19 Avgust 1888, No: 33, s. 3, [Çuguçak’a konsul olarak atanan M. İ. Şişmarev’in Omsk’tan geçmesi ve kendisi hk.].
9. İmzasız, Orta Aziya men Hıtay – Средняя Азия и Китай, Ḳulce 3’inçi İyülda 1888’inçi cılında – Кульчжа, 26 Avgust 1888, No: 34, s. 4, [“Prav. Vest.” Adlı gazetede Urumçi gubernatoru olan Lü-Tszin-Tanu’ya yarım yıl maaş alamayan askerler tarafından süikast düzenlenmesi ve İngiliz araştırmacı Doktor Lensdal’in Türkistan’dan Urumçi’ye gelmesi ve oradan da Kaşgar’a gideceği hk.].
10. Abız Sabekov, Baḳtı – Бахты, 25 Noyabr 1888, No: 47, s. 4, [Bahtı şehrinde Sergiopol, Semey, Öskemen ve Zaysan kazalarının Kazakları ile Çinliler arasında olan sorunları halletmek için toplanan kurultay hk.].
11. İmzasız, Ḳırda bolğan habarlar, Hatun alıp ḳaçḳan – Проишествия в степи, Похишение Киргизки, 23 Fevral 1890, No: 8, s. 7, [Çin sınırları içerisinde Uç-Turfan kazasından bir Kazağın İssik-Kul kazasının Kensu yerleşim yerinin Saurambay Baykuçanov’un hanımı Tora’yı alıp Kaşgar’a kaçırması hk.].
12. İmzasız, (Niafisyalniy) Buyruḳdañ basḳa sözler cazılatuğın bölegi, Onı munı – Часть Неоффициальная, Хроника, [Rusyanıñ bayağı zamannıñ…] – [Русскому археологическому обществу…], 11 May 1890, No: 19, s. 2, [Rusya arkeoloji topluluğuna Kulce’den Çağatay ve Uygur sikkelerinin koleksiyonunun gönderilmesi hk.].
13. İmzalı, Turmuş cayda bolğan habarlar – Местныя известия, Ḳulceden – Из Кульчжи, 18 May 1890, No: 20, s. 7, [Kulce’den gelen haberde şiddetli geçen kıştan dolayı büyükbaş ve küçükbaş hayvanlarının yarısının telef oldukları hk.].
14. İmzasız, Orta Aziya – Средняя Азия, Ḳulce – Кульжа (Корр. “Прав. Вест.”), 15 İyün 1890, No: 24, s. 7, [Kulce bölgesindeki çetin geçen kış ağır şartları hk.].
15. İmzalı, Turmuş cayda bolğan habarlar – Местныя известия, [I] Çuvaçaḳdan Tercüman gazetine cazıbdı – Чугучак (Корр. “Переводчика”), 29 İyün 1890, No: 26, s. 5-6, [“Tercüman” gazetesine Çuguçak’da kışın sert geçmesinde çok hayvanların telef olması ve Çin’lilerin sınırı güçlendirme çalışmalarında yerel halklara verilen eziyetler ve Rusya’da halklara eziyetlerin yapılmaması ve Rusları dört gözle beklediklerini Çuguçak’dan gönderilen yazı hk.], [II] Barlıḳ – Барлыкъ, 29 İyün 1890, No: 26, s. 6, [Yedisu eyaletinin Sergiopolsk kazassında Çin sınırına Barlık sıcak suları adlı yerinde çıkan suların faydaları ve orada yapılan yapılar hk.].
16. İmzasız, Turmuş cayda bolğan habarlar – Местныя известия, Perevodçik digan gazetde cazadı – Чугучак (Корр. “Переводчика”), 26 Oktyabr 1890, No: 43, s. 3, [Çuguçak’taki Muslümanlar ve Çinliler hakkında yazılacak kayda değer bir şeylerin olmaması ve buraya Doğu Türkistanlıların şarkılarını, masallarını, deyimlerini araştırmak için Katanov’un gelişi hk.].
17. İmzasız, Orta Aziya – Средняя Азия и Китай, [I] Meskev ḳalasında Orta Aziya caydarınıñ vıstavkası – Средне-Азиатская выставка в Москве, 1 Mart 1891, No: 9, s. 4-5, [Moskova’da olan “Orta Asya Sergisi” ve sergiyi düzenleyenler hk.], [II] Katanof diganniñ Ḳıtay cağındağı Türkistan minen cihangirçiliḳ ḳılıp cürgeni – Экспедиция Катанова в Китайский Туркестан, 1 Mart 1891, No: 9, s. 5-6, [Katanov’un 1890 yılında Çin Türkistan’ına yaptığı seyahati ve ekibi hk.].
18. İmzasız, Turmuş cayda bolğan habarlar, Zaysannan hat – Местные известия, (Корр. Особ. “Приб.”), 9 Mart 1891, No: 10, s. 2-6, [Zaysan ve civarında asırlık ormanların kesilmesinden dolayı iklimin değişmesi ve hayat tarzını kötü yönde etkilemesi ve Zaysan civarında bulunan kömürün değeri hk.].
19. İmzasız, (Afisiyalniy) Buyruḳlar cazılatuğın bölegi, Mağlumname – Часть Оффициальная, Объявление, 28 İyün 1891, No: 25, s. 1, [Batı Çin sınırlarında açılan gümrük kapıları ve Çin’e gidip gelenlerin bunlarda birisine mutlaka uğramaları gerektiği ilanı hk].
20. İmzasız, (Niafisyalniy) Buyruḳdañ basḳa sözder cazılatuğın bölegi, Onı munı – Часть Неоффициальная, Хроника, [Caḳın arada Peterborğa…] – Недавно в Петербурге, 17 İyül 1892, No: 29, s. 1, [Çin sınırda Carkent şehrinden 75 yaşındaki adamın yayan bir sene içinde Petersburg’a gelmesi hk.].
21. İmzalı, Her türli habarlar – Разныя Извѣстія, “Tur. Ved.” Gazetesi, [Hıtaydıñ işgi cağınan…] – [Телеграфъ изъ внутренняго Китая…], 16 Ğınvar 1894, No: 3, s. 4 [Çin’in iç kısımlarından Urumçi şehrine ve buradan da Kulca ve Kaşgar’a kadar telgraf bağlantısının yapılması hk.].
22. İmzasız, Tsagan-Gégendiñ İle tarafına barğanı – Посѣщеніе Цаганъ-Гэгэномъ Пріилійскаго края, 19 İyun 1894, No: 24, s. 3-4, [1893 yılının başında Budist rahip Tsagan-Gegen’in İle (İliysk) bölgesini ziyaret etmesi hk.].
23. General-Mayor İvanov, Buyruḳdar cazılatın bölegi, Cetisuv oblosınıñ vayannay gubernatorınıñ cariye aytılmış buyruğı – Отдѣлъ Оффиціальный, Циркуляръ Военнаго Губернатора Семирѣченской Области, 18 Fébral 1896, No: 7, s. 1-2, [Çin sınırındaki Kazakların, Kaşgar şehri arasında yaptıkları nakliye işini daha sağlıklı ve dürüst yapmaları için çıkan genelge hk.].
24. General-Mayor İvanov, Buyruḳdar cazılatın bölegi – Отдѣлъ Оффиціальный, Циркуляръ Военнаго Губернатора Семирѣченской Области, 31 Mart 1896, No: 13, s. 1, [Çin ve Rus sınırındaki İli (İliysk) bölgesinin göçmenleri arasındaki sorunları gidermek için düzenlenecek olan kurultayın genelgesi hk.].
25. Turğoca Kebekoğlu, Tarbağatay Tavınan kélgen hat – Корреспонденция изъ Тарбогатайскихъ горъ, 14 Aprél 1896, No: 15, s. 2-4, [Tarbağatay Dağlarında yaşayan Kazaklarının ekinçiliği hk.].
26. P-v, Ḳırdan kélgen habar – Вѣсти Изъ Степи, Какъ лѣчатъ баксы, 19 May 1896, No: 20, s. 3-4, [Zaysan uyezdinin V-koy volostunda ilkin “baksı”nın ve daha sonra da sağlık memurunun hastalanan bir kızı nasıl tedavi ettikleri ve aralarındaki farklar hk.].
27. Ladıgin, Ḳıtay hem Ḳıtay ḳol astına ḳaraytın kirme halḳ – Китай и подвластныя ему племена, 28 Séntabr 1897, No: 38, 41, 42, 48, 49 s. 2-4, [Çin ve idaresi altındaki milletler hk.].
28. İmzasız, 1897’nçi cılğı bizdérdin Ḳıtay cağı ilen ḳılmıs savda mağnadarı bilegiyle bahtı cayundağı ornunan çığarulıp turğan baruvında vaḳaytunda – Изъ Тарбагатайскаго края, 26 Aprél 1898, No: 17, s. 2-4, [1897 yılının Tarbağatay bölge sakinleri için ağır geçmesi hk.].
29. General-Leytenant İvanov, Buyruḳdar cazılatın bölegi, Cétisuv oblosına çıḳḳan buyrıḳlar – Отдѣлъ Оффиціальный, Приказы По Семирѣченской Области, 20 Séntabr 1898, No: 34, s. 1, [Lepsi (Lepsinsk) uyezdinin Balhaş (Balhaş-Lepsinsk) volostunda imam olarak seçilen Abdurahman Çelibayoğlu’nun atanması hk.].
30. Vitse Gubernator Ostaşkin, Buyrıḳdar cazılatın bölegi, Cétisuv oblosına çıḳḳan buyrıḳlar – Отдѣлъ Оффиціальный, Приказы По Семирѣченской Области, 5 Dékabr 1898, No: 49, s. 1-2, [Lepsili meşanin Hayrullah Minibayoğlu’nun Lepsi (Lepsinsk) uyezdinin Sergiopol (Sergiopol’sk) stanitsasının mesicidinin imamı olarak atanması hk.].
31. Babay-Berkut, Tarbağatay Tavınan hat – Корреспонденція Изъ Тарбогатайскихъ Горъ, 21 Fébral 1899, No: 8, s. 2-4, [Tarbağatay Dağlarında yaşayan Kazakların yakalandıkları hastalıklar ve alınan tedbirler hk.].
32. P.[antusov], Ḳıtay hem onıñ halḳı – Китай и его народъ, 28 Mart 1899, No: 13, 14 s. 2-3, [Çin halkı hk.].
33. İmzalı, Türli habarlar – Разныя извѣстія, [] – [Въ Кашгарѣ кромѣ телеграфа…], 28 Mart 1899, No: 13, s. 4, [Kaşgar’da telegrafın dışında posta yolu yapımının da planlanması hk.].
34. N. Cetpisbayev (“T. V.” Gazetesi), Temirlanıñ orı – Ровъ Тамерлана (Преданіе), 12 Dékabr 1899, No: 50, s. 3-4, [Balhaş gölü ile İli nehri arasında Timur’un kazdırdığı hendekle ilgili menkıbe ve Kazaklardaki bu menkıbenin “Aksak Kulan, Çuçi-Han, curakum caman çöçiğan”in varyantı (bu varyant gazetenin 1897 yılının 13, 14 ve 18 sayılarında yayımlanmıştır) olduğu bilgisi hk.].

Görüldüğü gibi Dala Vilayatınıñ Gazetı’nın sayfalarında çıkan haber ve yazıların çoğu o dönemde bölgede olup bitenler hakkındadır. Bunlar ya günlük olaylar ya da bölgede yapılan bilimsel çalışmalardır. Bu durum Rus idaresinin Doğu Türkistan’a ve bölgede yaşayan halklara olan ilgisini göstermektedir. Ayrıca bazı noktalarda onları Kazaklar için örnek vermektedir. Sonuç olarak bu tür yazı ve haberler günümüzde Doğu Türkistan ile ilgili ayrıntılı bilgiler edinmemizi sağlıyor ve tarihteki eksik kısımları tamamlamış oluyor. O dönemde çıkan gazete ve dergiler incelendiğinde daha fazla bilgiye ulaşmamızı sağlayacaktır. Bu açıdan bu çalışmamızın bir örnek ve rehber olması dileklerimle…

Kaynakça

Dala Vilayatınıñ Gazetı’nın 1888-1902 yılları arasındaki sayıların dijital koleksiyonu.

Chitilov, R. (2008). “Dala Vilayetinin Gazeti” Üzerine Bir Araştırma, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış yüksek lisans tezi).

Chitilov, R. (2013). “Dala Vılayatınıñ Gazeti”nin Kazak Türklerinin Modernleşmesindeki Rolü, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış doktora tezi).

Chitilov, R. (2024). “Dala Vilayatınıñ Gazetı”nın Kazak Türklerinin Modernleşmesindeki Rolü, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.

____ Dipnot _____

[1] Bu çalışma, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Anabilim Dalında Prof. Dr. Yavuz AKPINAR danışmanlığında hazırlamış olduğum “Dala Vilayetinin Gazeti” Üzerine Bir Araştırma” adlı yüksek lisans ve “Dala Vılayatınıñ Gazeti”nin Kazak Türklerinin Modernleşmesindeki Rolü adlı doktora tezlerinden yararlanarak yapılmıştır.

[2] Araştırmacı, yazar. ridvanchitil@gmail.com ORCID: 0009-0003-6733-4849.

[3] Daha fazla bilgi için konuyla ilgili şu makaleye ve kitaba bakınız: Çitil, R. Dala Vilayatınıñ Gazetı, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (Uluslararası Hakemli Dergi), Sayı: 55 2016 s. 377-402. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunitaed/issue/45099/563643; Chitilov, R. (2024). “Dala Vilayatınıñ Gazetı”nın Kazak Türklerinin Modernleşmesindeki Rolü, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. https://akmb.gov.tr/e-yayinlar/dala-vilayatinin-gazetinin-kazak-turklerinin-modernlesmesindeki-rolu/

[4] Çarlık Rusya döneminde Kazaklara “Kirgiz”, Kırgızlara da “Kara Kirgiz” denilmiştir.