3. YAKUP KADRİ KARAOSMANOĞLU

Türkçe’yi kocaman bir çınara benzeten Yakup Kadri, “Önce arabiyat ve acemiyat mutasallıflarının, sonra da, bizim, biz frengiyat snoplarının elinde bir melez lehçe haline girdi.” diyerek eleştiren yazar: “Büyük halk kütlelerinin bizim yazılarımızı anmayışı, birtakım yabancı lûgatler kullanmamızdan ziyade bu yüzdendir. Bütün medenî lisânlar arasında hesapsız kelime mübadelesi vardır. Elverir ki bu kelimeler yeni girdikleri dilin bütün millî şeraitine uysunlar. (...) yapma bir dilin, yapma bir edebiyatın duvarları arasında mahsur kalanlar bunu bir türlü göremiyorlar. Bizi uydurma Osmanlıca’dan, uydurma bir Türkçe’ye atmak istiyorlar.”[13] sözleriyle düşüncelerini açıklar.

 

4. AHMET HİKMET MÜFTÜOĞLU

1920’lerde Gönül Hanım adlı eserinde Latin harflerine karşı çıkar:

 

“Elimizde bulunan Arapça, daha doğrusu Aramca’dan aktarılmış Sâmî harfler ile Ural-Altay kaynaklı bir dil olan Türkçemizi yazı ile ifade etmek kabil olmadığından, görünüşte ayrı fakat gerçekte yine Aramca’dan ve Yunancadan değiştirilip çıkarılmış Lâtin harflerini kabul etmek de fikir yolundaki ilerleyişimizin eserlerini bir anda yok etmek demek olduğundan, elimizdeki Arapça harfleri dilimize göre ilmî bir surette ıslâh ve imlâmızı ona göre değiştirmek ve düzeltmek şarttır.

 

Biz bu yeniliği gösterdiğimiz takdirde Araplar, Acemler ve başka Tûrânî  kavimlerin de imlâlarını bu suretle düzenleyeceklerine şüphe yoktur. Doğu, işte o zaman kalkınma ve ilerleme yoluna gerçekten girmiş olcaktır. Bugünkü yetersiz harfler, bir esâsa bağlı bulunmayan imlâ ile fikirlerimizi tamamen belirtmek ve yaymak mümkün olamıyor.”[14]

 

5. MEHMET FUAT KÖPRÜLÜ

“Türklerin kültür tarihinde bu kadar azametli, bu kadar şümullü bir dönüm noktası var mıdır, bilemeyiz? (...) Bir milletin eski alfabesini bırakıp yeni bir alfabe kabul etmesi, eski bir kültür dairesinden çıkıp yeni bir kültür çevresi içine girmesi demektir. Biz Arap harflerini bırakmakla, orta zaman Şark kültüründen silkinip muasır Garp kültürü dairesine girmek iradesini göstermiş oluyorduk. (...) Bu yeni Türk alfabesi sayesinde, o zamana kadar kendi hususî hüviyetlerini saklayan Arap ve Fars kelimeleri artık dilimizde tutunamayacaklardı”[15]

 

6. PEYAMİ SAFA

“Yeni harflerden beklenen en tabiî neticeleri alabilmek: Doğru yazıp okutmak, kolay yazıp okutmak, eski harflerin kıyafetler ve çehreler kadar birbirinden farklı, şahsî imlâsından yazıyı kurtarmak.

Kurtardı mı? Yüz binlerce ses bir ağızdan cevap verecektir: Hayır!”

Bunun için önerilerini şu şekilde dile getirir:

  1. İmlâ Lügati yeniden çıkarılır, şiveye değilse bile kaideye ait yanlışlar tashih olurdu.

  2. Edip, muharrir, gramer müellifi, muallim gibi meslek adamlarının mütalaaları sorulur, telaffuzundan itilâfa düşülen kelimeler hakkında da tetkikler yapılırdı.

  3. Bir istişare heyeti teşkil edilir, tereddüde düşenlere izahat verilirdi.

  4. Muallimlere tam bir rehber teşkil edecek eserler vücuda getirilirdi.

  5. Şirketler ve sair umumî müesseselerini ilânlarındaki yanlışlar görülerek her birine ihtarname gönderilirdi.

Böyle bir Encümen vazifesine derhal nihayet vermek lâzım gelir. İçlerinde vukuf ve enerji sahibi birkaç değerli adam istisna edilirse, ötekiler, büyük harf seferberliğinde edilen ihmallerin en mes’ul simalarıdır ve kendilerinden hesap sormak günündeyiz.

(...) büyük inkılâpları veya sadece değişmeleri takip eden günlerde yapılacak o kadar iş vardır ki hakikî inkılâp amelesinin kumsallarda sırtını güneşe verip neşelenmeğe değil, yemek yemeğe bile vakti olmaz.

Biz her birinden bir Dil Encümeni azası uyuklayan şiltelerin baş ucunda, musikisiz bir çığlıktan ve üç kelimeden ibaret ezanımızı haykırıyoruz: ‘Haydi iş Başına!””[16]

 

7. CEVDET KUDRET SOLOK

Cevdet Kudret’in Varlık’ta yayımlanan makalesi bugün hâlâ güncelliğini koruyan bir içerikte kaleme alınmıştır. Türkçe’nin Batı dillerinin istilasına uğradığına dem vurulan yazıda ayrıca Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin görevini tam olarak yapmadığından yakınılmaktadır. Yazıda şunlar dile getirilmektedir:

 

“Türkiye’de bir Türk Dili Tetkik Cemiyeti var. Fakat bana öyle geliyor ki; bu cemiyet, birkaç sene sonra, ortada tetkik edecek bir Türk dili bulamayacaktır.

 

Son birkaç senenin göze çarpan en mühim olayı içtimaî hadisesi, Türk dilinin frenkçe kelimeler tarafından istila edilmesidir. Türkler dilini kaybediyor. Dilini kaybeden bir millet, söyleyecek ne bir sözü, ne de bir fikri olmıyan millet demektir. Biz böyle bir millet miyiz?” diyen Solok, daha sonra siyaset alanında, gazete haberlerinde, duvar ilânlarında, tıp, spor, tiyatro, edebiyat, resim fotoğrafçılık gibi alanlarda dilin yozlaşmasına değinir. Bugün pek yadırganmayan şu örnekleri verir:

- Ruzvelt’in mesajı

- Atletler forma giymediler.

- Yarın saat ikide randevum var.

- Bu akşam tren rötar yaptı.”[17]

 

Solok görüşlerini pekiştirmek amacıyla şu örneği verir:

 

“50 yaşlarında bir tanıdık, geçende, bir kısmını kiraya vermek için evini iki ayrı daireye ayırdığını şöyle ifade etti:

Bu yaz evimi apartmanize ettim.

Bütün bunlar ne dektir? Mekteplerimizde divan edebiyatının kusurlarında, Nergisî ve Veysî’nin gülünç dilinden çocuklara hangi yüzle bahsedeceğiz?

Goncei lâlini dürnisarların şekerriz etti.

Cümlesile yukarıdaki örnekler arasında zihniyet bakımından ne fark vardır?”[18]

Makalenin sonunda bugün dahi harfi harfine desteklenebilecek şu görüşleri dile getirir yazar:

“Eskiden arapça, acemce ve türkçeden mürekkep olan türk dil; şimdi arapça, acemce, fransızca ve türkçeden mürekkep bir hal alıyor ve türkçe arap ve acem kelimelerile beraber frank grameri de girmektedir. Dört dilin ve dört gramerin katıştığı bir dil. Evet, bu belki bir dildir, fakat herhalde türkçe değildir.”[19]

 

Türkçe üzerine görüşleri bunlarla sınırlı değildir Cevdet Kudret’in. 1957 yılında yayımladığı makale ile Ataç’ın dilde “tasfiyecilik” görüşünü çürütmek için güzel bir örnek verir.

“’Kendini bir düşünmez mi, esrikleşiverir. Tinlerin yolu yordamıyla çağrılınca tirge başına seğirterek üşüştüklerine varıncaya dek türlü nedenlere inanır ya, en çok kendi büyüklüğüne inanır, yırlarında olsun, düzeyitlerinde olsun, yazağında ne çıkmışsa hepsinden ölmez derin derin doğrular, geçmez görkemli güzellikler bulunduğunda şuncağız küşünü yoktur.’ (Diyelim, s.100)

 

Yaşar mı bu dil? Ummuyorum. Bunu nerden anlıyorum diyeceksiniz? Elimde bundan 85 yıl önce konuşma diliyle yazılmış bir örnek var da ondan. Geçmişe bakıp geleceği kestiriyorum. Çünkü, Ali Bey’in çevirdiği Ayyar Hamza (1871) komedyasındaki dil, halk ağzında yaşayan konuşma dilinin koskoca, “Divan, Tanzimat, Servet-i Fünun” edebiyatlarına karşı koyarak, kendi başına buyruk sürüp geldiğini ve sürüp gideceğini gösteriyor. Ali Bey’in oyun kişileri 85 yıl önce şöyle konuşuyorlar:

 

‘- O kaptan olacak adalı hayduda söyle, şimdi oğlumu bıraksın, yoksa hükûmete haber veririm.

- Hükûmet mi? Tuhaf söylüyorsunuz. Denizin ortasında hükûmetin işi ne?

- O herifte hiç insaf yok mu?

- Tamam! Adalıda insaf... Ne kadar uzak şey!...(Ayyar Hamza, p. II., s.X)

 

Bakın bakalım bugünkü dille aralarında şuncağız bir ayrılık var mı? Demek ki, konuşma dili öyle hemencecik değişmiyor. Ataç’ın umudu gerçekleşse de, 2050 yılının okur yazarı –Divan edebiyatının okur yazarı gibi- başka bir dille konuşup yazsa bile, o dil konuşma dilinden ayrı bir dil olacak, halkın dili ise beri yanda gene kendi yolunda yürüyecek ve günün birinde yeni bir Ömer Seyfettin’le bir Ziya Gökalp çıkıp, ergeç yazı dilini konuşma diline yeni baştan yaklaştıracaktır.”[20]

 

8. KÂZIM NAMİ DURU

Türkçeyi Nasıl Öğretmeli adlı eserin yazarı Duru, Türkçe üzerinde en fazla duran insanlardan biridir. Özellikle Yeni Kültür dergisinde çıkan yazılarıyla o dönem için halkı dil konusunda aydınlatan bir kişiliği vardır. Duru’nun Türkçe üzerine düşüncelerini "Dilimizin Öğretimi"[21] konulu makalesine bağlı olarak aktarmak mümkündür:

 

“Kazım Nami, yazısına, Şemsettin Sami'nin "Türkçe, dünyanın en güzel dili değilse, en güzel dillerinden biridir" sözüyle başlıyor ve bir ‘Arnavut kanlının’ bu tespitinin kendisi üzerinde büyük bir etkisi olduğunu ifade ediyor.

 

Kazım Nami bütünüyle olmasa da on iki dili bildiğini, bunların hiçbirinin Türkçe kadar ahenkli, güzel ve tatlı olmadığını belirtiyor. Daha sonra Türkçenin kaba olarak kullanıldığı lehçeleri de olduğunu ancak İstanbul Türkçesinin okumuş / yazmış, hele iyi terbiye görmüş kadınların dilinde, bülbül ötüşü gibi ahenkli ve güzel olduğunu ifade ediyor.

 

Yazar, Türk dilinin çok zengin olduğunu, özellikle kelime türetme bakımından son derece elverişli olduğunu, kök ve eklerin sayısının çok fazla olduğunu söylüyor. Osmanlı döneminde ümmet yolunda giderken özellikle Arapçadan sonra da Farsçadan çok sayıda kelim alınarak dilin ağırlaştığını ancak içinde bulundukları dönemde bu işin artık tersine döndüğünü belirtip Türkçenin doğra yola girdiğini ifade ediyor. Fakat yeni kelime türetirken aşırılığa kaçılmasına ve Türkiye Türkçesine uzak şivelerden, arkaik Türkçeden kelime ve ek alınarak ortaya sürülen yeni kelimelere karşı çıkan yazar söylev, demeç gibi kelimeleri eleştiriyor.

 

Yazara göre Türkçenin böylesine güzel bir dil olmasına karşın, kendine yakışır güzellikte yazılara pek rastlanılmamaktadır. Özellikle Yeni Lisan hareketiyle başlayan ve dil inkılabıyla devam eden Türkçeyi yabancı kelime ve terkiplerden arındırma çabaları birçok yazarın duraklamasına, yazı yazmamasına sebep olmuştur.

 

Çocuklara yönelik güzel Türkçe örnekleri artık verilmez olmuştur. Güzel Türkçe ile yazanların hemen tamamı yetişkinler için yazmışlardır. Çocuklara verilen okuma kitapları ne kelime hazinesi bakımından onların dilini geliştirici, ne de üslup bakımından bir değer gösterir.

 

Yazar dil öğretiminde en iyi öğretmenin anne olduğunu belirtip, annelerin çocuklara doğru ve güzel Türkçeyi kazandırmada yetersiz kaldıklarını söylüyor. Çocuklar kelimeleri açık söylemeye başlamadan önce 'onomatope'lerle konuşur. Örneğin at kelimesini benzetme seslerle adlandırarak deh deh der. Anne de buna uyarak aynı yolu izler. Bu da çocuğun dili öğrenmesini geciktirir.

 

Çocuğun güzel Türkçeyi öğreneceği esas yer okuldur. Bu manada öncelikle öğretmenlerin Türkçeyi doğru ve tam kullanmaları çocuğa  sevdirmelidirler. Öğretmenler kesinlikle şiveli konuşmamalı, çocuklara İstanbul Türkçesi ile seslenmelidir. Türkçe öğretmenin teme görevlerden biri öğrencilerin konuşmalarındaki şive farklılıklarını gidermektir. Bu anlamda Türkçe öğretmeninde aranacak en temel özellik Türkçeyi doğru ve güzel konuşmasıdır.

 

O dönem itibariyle, ilkokulda, çocuklara yönelik kitaplar çok azdır. Bu sebeple diğer derslerde, özellikle hayat bilgisi derslerinde çocukları sürekli konuşmaya yönlendirmek gerekmektedir.

 

Yazar bu noktada bugünkü görüşe aykırı olarak, çocukların konuşma sırasında yaptıkları hataların hemen düzeltilmesinin sakıncalı olacağını, bunun öğrenmeyi olumsuz etkileyeceğini söyleyip, çocukların yaptıkları hataların sonradan düzeltilmesi gerektiğini belirtmektedir.

 

Bundan sonraki bölümde ağız farklılıklarından örnekler sıralayan yazar ısrarla İstanbul Türkçesinin okullarda kullanılmasının yararlarını anlatıp yazısını Ziya Gökalp'e ait şu şiir ili bitirmektedir:

 

Güzel dil Türkçe bize

Başka dil gece bize:

İstanbul konuşması,

En güzel, en ince bize.”[22]

 

Bunun yanı sıra Kazım Nami’nin Resimli Ay’da yer alan dil bilgisi öğretimi üzerine görüşü bir tecrübenin aktarılmasından başka bir şey değildir. Dil bilgisinin gereksiz olduğuna dair görüşlerini şu biçimde dile getirir:

 

“(...) Hemen hemen otuz bir senelik bir sarf muallimliği tecrübesi. Türk‘e, Arnavud’a, Rum’a, Ermeni’ye, Bulgar’a, Yahudiye’ye, Arab’a, Boşna’ğa, Fransız’a, Alman’a Türkçe okuttum, hâlâ da okutuyorum. Her vakit sarfın ders olarak tedris edilmesindeki manayı anlıyamadım.

 

(...) Sarf ve nahiv, ancak zihnin mantıkî terbiyesine yarar bir disiplindir. Böyle bir egrersiz, liselerin talebesine belki yarar; fakat orta, hele ilk mekteplerde sarf dersi okutmak, çocuk dimağlarını lüzumsuz ve yorucu bir cimnastiğe mahkûm etmektir.

 

(...) İyi, doğru, usulünde yapılan alâkabahş bir kıraat çocuğu sarf öğrenmekten müstağni kılar.”[23]

 

9. M. ZEKERİYA SERTEL

Dili öğrenmek için gramere gerek olmadığını iddia eden Sertel şunları dile getirir:

 

“Zaten lisan günden güne konuşma lisanına doğru gidiyor. Kitap lisanında suni ve mükellef kelimeleri kaldırıyor, mümkün olduğu kadar konuştuğumuz gibi yazmaya çalışıyoruz. Gramer kaideleri, lisanı sunileştiren bir amil olmuştur. (...) Fakat bugün hayata, halka, konuşulan lisana doğru giderken lisanımızı sunileştiren amillerden kurtarmak zarureti vardır.

 

Hususiyle bizim gibi halkını ve çocuklarını süratle okutmak ihtiyacında bulunan bir millet okuma ve yazmayı güçleştiren bütün manileri ortadan kaldırmak mecburiyetindedir. Bizim için okuma ve yazma her türlü güçlüklerden azade bir şey olmalıdır. Bunun için evvela memleketten alfabenin kaldırılması: Saniyen mekteplerden gramerin çıkarılması lâzımdır.”[24]

 

Resimli Ay dergisinde yayımlanan “Mekteplerden Arapça ve Acemce Kalkmalı mıdır?” başlıklı makalenin kimin kaleme aldığı bilinmiyor ama bu makalede ilginç tespitler var:

 

“Bütün büyük lisanlar mürekkeptirler: türkçe onlardan biridir ve birçok garp lisaniyak âlimleri, türkçenin en mükemmel lisanlardan biri olduğunu söylemektedir: ‘Max Müller, türkçe kadar mazbut ve mükemmel bir olmadığını söyleyenlerdendir.”[25]

 

 

10. NAZIM HİKMET RAN

“Gramer denilen ilim, yazı lisanına birtakım kalıplar koyarak onun kıvraklığına, canlılığına, konuşma lısanına yaklaşmasına mani olmaktadır, ve bu itibarla muzır bir nesnedir. Bunun için değil midir ki, ekseriya anlatmamız yazmamızdan daha canlı ve daha kuvvetlidir. Ben halkın ağzından öyle hikayeler dinledim ki, eğer onlar anlattıkları gibi yazılsalardı, gramer kaidelerine uymayan, onları parçalıyan canlılıklarıyla edebiyatımızın lisan şaheserlerinden olurlardı. Velhasıl gramere lüzum yok. Vatandaş konuştuğun gibi yaz...”[26]

 

11. SAİM OZANOĞLU

Saim Ozanoğlu’na göre yarının Türkçe’sini oluşturmak için şu şartlar gereklidir:

  1.  

  2. Yabancı dillerden alınan sözlerin Türkçe karşılığını bulup, yazılarımızda salt onları kullanmak öz Türkçe yazmaktır, sanılmamalı.

  3.  

  4. (Toplu söz) ler içinde geçen (tek söz ) ler biçimleri dolayısıyla kendi yerlerini yadırgamamalı.

  5.  

  6. Alışkın olmadığımız sözleri çok çok kullanırken, bunda anlaşılmayacak kadar ileri gidilmemeli.

  7.  

  8. Türkelinde konuşulan en güzel, en doğru, en temiz, en kıvrak, en işlenmiş öz Türkçe ağzı bulunmadan yazılmamalı.

  9.  

  10. Güzel Türkçe’nin yüksek kavrayışına uygun düşmeyen her türlü söyleyişten kaçınmalı.”[27]

 

12. NURULLAH ATAÇ

“Dil işine sonradan giriştim. Daha önce başlasaydım, dil devriminin gerekli olduğunu daha önce anlayabilseydim ne iyi olurdu! Erken olsun, geç olsun giriştim dil işine. Gençler arasında bana uyanlar çok oldu. Yaşlılardan da var. Neden ötekilerden çok bana uyanlar oldu? Dil işine girişmem de bir çıkar kaygısıyla değildi de onun için. Alıklar, benim şu, bu buyurdu diye, şuna, buna yaranmak için öztürkçeye özendiğimi sanırlar. Oysa ki ben öztürkçe için nice kazançlarımı teptim., rahatımı kaçırdım. Üzdüm kendimi, adımı deliye çıkarttım.... Öztürkçeye özenişim de duygularımın etkisiyle değildir. Lâtince, Yunanca öğretilmeyen bir ülkede tek doğru yolun, tek usul (aklî) yolun öz dile gitmek olduğunu düşüncemle anla da onun için o yolu tuttum.” diyen Ataç’ın nesnel olarak değerlendirildiğinde Türkçe’ye katkısı tartışılmayacak boyuttadır. Burada sadece birkaç ifadesini ve Türkçe’ye kazandırdığı sözcükleri aktarmakla yetineceğiz. Ataç’ın kullandığı 873 sözcükten günümüzde yaşayanları şu biçimde sıralayabiliriz:

“akım, alan, alışkı, anı, araç, arı, asalak, aşağılama, aşağılamak, aşama, ayrıcalık, ayrım, ayrıntı, bağnaz, bağnazlaşmak, bağnazlık, beğeni, bellek, biçim, biçimcilik, bildiri, bildirim, bilge, bilgelik, bilim, bilinç, bilinçsizlik, birey, bireycilik, birim, birleşik, bölüm, coşu, çaba, çeviri, çevirmen, çözümlemek, dayanak, dayanışma, denet, denetleme, dengesizlik, devrim, deyiş, doğa, doğal, duyguculuk, duyu, eğilim, eleştiri, eleştirmeci, erdem, erek, eşanlamlı, etken, etik, etkilemek, etkinlik, evre, evrim, eylem, eylemsiz, gerçekçi, gerçekçilik, gerçeküstü, giysi, görece, görev, görkemli, güdü, ılımlı, ilinti, ilke, istek, izlenim, izlenimci, kamu, kanı, kanıktırmak, kapsamak, karşıt, katkı, kavram, kesinleme, kez, kınamak, kişilik, koçaklama, konut, koşul, kuram, kurul, kuşak, mutlu azınlık, mutlu son, mutluluk, nesnel, nesnellik, nitelik, olanak, olası, olay, olumlu, olumsuz, oluşmak, orantı, ozan, ödev, ödül, öge, öğreti, önyargı, örneğin, öykü, öykücü, öykümen, özden, özdensizlik, özet, özgür, özgürlük, özlem, özne, öznel, önsöz, sakınca, salt, sanı, sav, savunmak, seçkin, serüven, sezinlemek, somut, sonuç, sorumlu, soruşturma, soyut, soyutlama, söyleşi, söz dizimi, süre, tanım, tanımlama, tanımlamak, tanıt, tanımak, tekdüzelik, tepki, toplum, toplumbilim, toplumculuk, tutku, tutsak, tüm, tür, ulusçuluk, uluslar arası, utku, uyak, uygar, uygarlık, uygulama, uygulamak, uyum, uzman, uzmanlık, ürün, varsa, varsayım, veri, yadsımak, yakınmak, yalın, yalınlaşma, yalınlık, yanıt, yanıtlamak, yankı, yankılamak, yansız, yararlık, yargı, yargılamak, yasa, yaşam, yengi, yenilgi, yergi, yetenek, yetinmek, yetik, yetkinlik, yetkinleştirmek, yitmek, yitirmek, yoksun, yoksulluk, yozlaşmak, yönelmek, yöntem, yöre, yöresellik, yüküm, yükümlü, yüreklendirmek”[28]

 

Ataç dil devrimiyle duyulan sancıyı 16. yüzyılda Fransa’da yaşananlarla paralellik kurar:

 

“Belki iki yüz yıl sonra anlaşılmayacağız; fakat iki yüz yıl sonrakilerin dilini bugünkü muharrirler kuruyor, hiç olmazsa onun kurulacağı sahayı temizlemek hazırlamak vazifesini görüyor. Bu, büyük bir zevk değil midir? (...) Bizim bugün duyduğumuz bu hazırlayıcılık, dil yaratıcılık zevkini Fransızlar on altıncı asırda duymuşlar.”[29]

 

Türk çocuğunun dilini kitaptan değil, hayattan öğrendiğini dile getiren Ataç şunları ifade eder:

 

“Fakat bir çocuğa dilinin gramerini yalnız doğru konuşup doğru yazsın diye öğretilmez; dili üzerinde düşünmeye alışsın diye öğretilir; gramer dersleri riyaziye dersleri kadar, belki onlardan daha çok lüzumlu, faydalı bir fikri gimnastiktir.”[30]

 

13. HALİT FAHRİ OZANSOY

Dil inkılâbı ve dilde özleşme konusunda Ozansoy görüşlerini şu biçimde dile getirir:

  1.  

  2. Türkçe mukabilleri olan ve aralarında hiçbir “nuance” mevcut bulunmayan Arapça ve Acemce kelimeleri kat’i surette dilimizden uzaklaştırmak: kılıç yerine seyf, şimşir ve güneş yerine şems ve mihr, afitap, hurşit kelimeleri gibi.

  3.  

  4. Asılları ister Arapça veya Acemce, ister Fransızca veya diğer bir lisandan alınmış olsun, halk dilinde yerleşmiş kelimeleri muhafaza etmek: şemsiye, tevekkül, doktor, futbol, vs. kelimeler gibi.

  5.  

  6. Şahıs veya memleket, şehir ismihaslarını, ya Türkçe’de eskiden beri taamüm etmiş şekilde muhafaza etmek (İskender, Floransa, vs. gibi.), yahut asıllarındaki beynelmilel imlâ ile almak: Sahespiaire, Nev York gibi.

  7.  

  8. İlim istılahlarına öztürkçede mukabil kelime bulunursa ne âlâ, aksi takdirde bunları âtince veya Yunanca esaslarından lisânımıza en tatlı gelebilecek şekiller dahilinde iktibas etmek: oksijen, otomobil, etnografik, psikanaliz, morfinmen, stratosfer vs. gibi.

  9.  

  10. Öz Türkçe kelimelerin köklerini araştırmak ve geniş Türk diyarında münevver şehirler halkının bilmediği kelimeleri bulup ortaya çıkarırken mücerret kelimeleri mümkün mertebe mürekkeplere tercih etmek: “saban izi” yerine Anadolu’da kullanılan “çizi” kelimesi gibi.

  11.  

  12. Noğoy lehçesiyle “gün” yerine “kün”, “deniz” yerine “dengiz” telaffuzları doğru olmayacağı gibi “akşam” yerine “tün”, “hangi” yerine “kaysı” kelimelerini tercih etmenin de ne kadar acayip düşeceğini (...) iyice bilmek.”[31]

 

14. İSMAİL HAKKI BALTACIOĞLU

İsmail Hakkı Baltacıoğlu’na göre yazı dili ile konuşma dili bir olmamalıdır. Bunun gerekçesini şu şekilde ifade eder:

“Niçin başkadır? Şunun için ki:

  1. Yazı dili göz önünde bulunmayan okuyucu içindir.

  2. Yazı dili, söylenmek, işitilmek için değil, okunmak için yazılır.

  3. Yazı dili bir abideye benzer, saklanacak, biriktirilecek bir şeydir.

  4. Yazı dili kesilmeyen, akıp giden bir dildir.

  5. Yazı dili görülmeyen, tanınmayan insanlara söyleyen, onun için genel kalmak tabiatında olan bir dildir. Oysaki konuşma dilindeki ayırtlar yazı dilindeki ayırtların hep başkasıdır.

Yazı dili yazı dili olarak, konuşma dili de konuşma dili olarak özleşmelidir.”[32]

 

Gazetecilerin dilleri hakkında da şunları söyler:

“Bu yazar evde, sokakta, işte konuşurken türlü konuşur, yazarken başka türlü. Aynı farkı nutuk ve konferans işlerinde de görürsünüz. Görüşürken duygularını o kadar iyi taşıyan gencin kürsüye çıkınca dili yabancı olur.”[33]

 

“’Bizde dil Türkçülüğünü istiyoruz, yalnız yavaş yavaş olmalı!’ Yavaş yavaş, neden yavşa yavaş? Bu evrensel bir töre midir? İşleyişini nasıl görebildiniz? Bu acunda (dünyada) hangi canlı, hangi bitki yavaş yavaş, basamak basamak değişmiştir? Çiçeklerin katmerlerini yapan, boyalarını değiştiren basamaklı, konaklı (tedricî) bir oluş değil, yaratıcı olmuştur.

 

‘Doğrudur, yalnız biraz yadırganamıyacak mıyız?’ yadırgayacağız. Ancak bu yadırgama ne denli bir yadırgama oluyor? Uzun yıllardan beri öz anasından uzakta kalmış ve onu tanımamış olan bir çocuğun yadırgaması gibi bir yadırgama. Türkler, dil anamıza kavuşuyoruz. Özlediğimiz kucak, aradığımız sıcak onun göğsünde bulunuyor, ona atılın.”[34]

 

15. HALİT ZİYA UŞAKLIGİL

Halit Ziya bugün bile güncel olan bir tartışmaya değinmekte, dildeki yazı dili ile konuşma dili arasındaki ikiliği dile getirmekte:

 

“Bugün gene radyo bize hatiplerin güzel demeçlerini getirirken, mahkemelerde, Büyük Millet Meclisinde, vilâyet heyeti içtimalarında Türk dilinin nezahet ve zerafetinden hiçbir ziyana uğramadığının bürhanına mukabil, biraz daha öteye kulak verince öyle bir fütura kapılırız ki bizlere ‘acaba Türkçe ikiye mi ayrılıyor? Biri yıllarca incele incele bugüne kadar intikal eden eski zamanın mirası bir Türkçe, diğeri son devrin sarsıntılarıyla yıkıla yıkıla, devrile devrile, kırık dökük, bozuk ve çarpık yeni neslin ağzına düşen bir başka Türkçe mi?’ diye şüphe veriyor.”[35]

 

16. BEDRİ RAHMİ EYÜBOĞLU

 

ÜÇ DİL

 

En azından üç dil bileceksin.

En azından üç dilde,

Ana avrat dümdüz gideceksin,

En azından üç dil bileceksin,

En azından üç dilde düşünüp rüya göreceksin.

En azından üç dil.

Birisi ana dilin,

Elin ayağın kadar senin,

Ana sütü gibi tatlı,

Ana sütü gibi bedava,

Nenniler, masallar, küfürler de caba.

Ötekiler yedi kat yabancı,

Her kelime arslan ağzında,

Her kelimeyi bir bir dişinle tırnağınla,

Kök sökercesine söküp çıkartacaksın,

Her kelime bir tuğla boyu yükselecek,

Her kelime bir kat daha artacaksın.

*******    *******    *******

En azından üç dil bileceksin

En azından üç dilde,

Canımın içi demesini,

Kırmızı gülün adı var demesini,

Nerden ince ise oradan kopsun demesini,

Atın ölümü arpadan olsun demesini,

İnsanın insanı sömürmesi,

Rezilliğin dik alası demesini,

Ne demesi be,

Gümbür gümbür gümbürdemesini becereceksin.

En azından üç dil bileceksin,

En azından üç dilde ana avrat dümdüz gideceksin.

En azından üç dil.

Çünkü sen ne tarih ne coğrafya,

Ne şu ne busun,

Oğlum Mernuş,

Sen otobüsü kaçırmış bir milletin çocuğusun.

Bedri Rahmi EYÜBOĞLU

 

17. BESİM ATALAY

Besim Atalay dil konusundaki görüşlerini daha çok dil inkılâbı üzerinde yoğunlaştırır. O dil inkılâbına karşı koyanları üç gruba ayırır:

  1.  

  2. Her türlü yeniliğe ve her türlü alışılmamış herhangi bir şeye karşı durmayı âdet edinmiş olan kafasızlar, ve bilgisizlerdir.

  3.  

  4. Yeni terimleri ve – eski Osmanlıca’da yaşamış,fakat halka kadar inmemiş bulunan öz Türkçe kelimeleri öğrenmek zahmetine katlanmayanlardır.

  5. Eski dilde yazı veya kitap yazarak para kazanmış olanlardır. Ben bu gibilere “edebiyat bezirganları” demeyi daha uygun buluyorum.”[36]

 

Atalay dil hakkındaki düşünceleri, görüşleri ve dedikoduları da dört gruba ayırır:

  1. Eski dilin, daha açıkçası Osmanlıca’nın – olduğu gibi- yaşaması fikri.

  2. Eski dili zorlamaksızın yavaş yavaş düzeltmek, işi zamana bırakmak.

  3. Ne eski dili, ne de öz Türkçe’yi dil olarak almak; Türkçe’yi Fransızca kelimelerle zenginletmek; cümle kuruluşunu, söz dizimini değiştirerek Fransız gramerini Türkçe’ye uygulatmak.

  4. Türkçe’yi, kendi köklerinden faydalanarak genişletmek; böylelikle Türkçe’yi su katılmamış bir Türkçe yapmak.”[37]

 

Bunların yanı sıra Atalay Türkçe üzerine düşüncelerini şu biçimde açıklamaktadır:

“Şüphesiz ki benim dilim de tamdır ve istediğimi, düşündüğümü dilediğim şekilde onunla anlatabilirim. (...) Harf inkılâbıyla elde edilen kolaylıklar dilimizin yazma bahsindeki müşküllerini tamamen söküp atmıştır.

 

(...) Gün geçtikçe dilimiz üzerindeki tetkiklerin mes’ut neticelerine kavuşuyoruz. Ve Türk dili küller altında kalmış inci taneleri gibi gözlerimize parlayarak gönüllerimize ılık bir neş’e yayarak çıkıyor ve bizi sevindiriyor.

 

(...) Bugün bizim tasfiye için çektiğimiz müşkülleri yarının Türk çocukları lisanlarına girecek bu yabancı Avrupa kelimelerini dillerinden çıkarmak için tekrar mı çeksinler? Yani Türk çocuğunun ömrü, diline sokulan yabancı kelimeleri belletmekle ve sonra onları dilinden uzaklaştırmak için çareler aramakla mı tüketsin?”[38]

 

18. ORHAN SEYFİ ORHON

“Millî zevkimizin koruduğu bu kültür sahasında yürürken azimli, fakat dikkatli ve hesaplı adımlar atmalı. İkide bir çam devire devire, vura kıra, bata çıka, paldır küldür yuvarlanmadan ne çıkar? Vaktiyle bize öz Türkçe’nin güzelliğini tattıranlar kelimeleri yumruk gibi burnumuza dayamadılar. Asırların yoğurduğu bir sanatla çiçek demetleri hâlına koyarak zevkimize sundular. İkisinden birini seçmede bizi serbest bıraktılar. (...) Dil işlerinde usta bir bahçıvan gibi fidanları aşılayarak dalları budayarak, çiçekleri sulayarak itina ile çalışmalıyız. Sayın dil bilginimizin bu sahada karşımıza bir kucak çiçekle çıkmasını bekliyoruz. Yoksa böyle, bir elinde kazma, öbüründe balta, eski tarhları çiğneye çiğneye değil!”[39]

 

19. HÜSEYİN CAHİT YALÇIN

“Gramer lisânın bünyesini, yaşayışını müşahede ve tebyin etmekten ibarettir. Gramer lisanın kendisidir. Lisan haricinde bir kavait mecmuası değildir. Bunu okutmak, lisanı izah etmektir.

 

Bu izaha lüzum olmıyacağını zannetmem. Kendi kendilerine ayni müşahede ve tebyin ameliyesini yapmıyacak olanlara büyük feidesi olur. Fena suretle tedrisat yapılmış ve bundan faide görülmemişse kabahat gramerin değil usulündür.”[40]

 

20. İBRAHİM NECMİ DİLMEN

Dilmen, hayatını Türkçe’ye adamış ender insanlardan biridir. Dil konusunda yapılan çalışmaların özeti mahiyetindeki, “Onuncu Dil Bayramı Münasebetiyle”[41] başlıklı makalesi şu bilgileri içermektedir:

 

“Dil devriminin amacı, Türk dilinin eskiliğini, zenginliğini, güzelliğini ortaya koyarak, dilimize öz varlıklarıyla bütün bugünkü ve yarınki bilgi ve düşünce derinliklerini ifadelendirecek kuvveti vermektir.

 

Dilimizin eskiliği, bugün Sümer ve Eti dilleri üzerine yapılan araştırmalarla tarihin en uzak sınırlarına varmış bulunuyor. Tarihten öncenin karanlık devirleri içinde de Türk dilinin ana ve ileri varlığının ışıkları belirmiştir. Dünyanın en eski dil varlıklarının daha önceki kaynakları arasında Türkün sesi kendini duyurmaktadır.

 

(...) Büyük devrimlerin en büyük güçlüğü başlangıçtadır. Başlarken hepimiz daha eskiden aldığımız bilgilerin, bağlandığımız alışkanlıkların baskısı altında idik. Onun için çok güçlük çekiyorduk.

 

Bugün, on yıllık durmaz dinlenmez bir savaştan sonra artık bize “uçak” tayyareden, “savaş” mücadeleden, “baskı” tazyikten daha alışılmış, daha güzel, daha sevimli olmuştur. Yarının çocukları bizim henüz alışamadığımız yadırgadığımız sözleri de pek güzel, pek kolay benimseyecektir.

Bunu da gözlerinizle görmek isterseniz, okullarımıza bakınız:

 

Bugünün sevgili Türk yavruları, bizim o kadar zahmetlerle bellediğimiz, “zaviye”lerden, “müselles”lerden, “müsavi”lerden, “zûerbaa-tüladla”lardan kurtulmuştur. Onlar, hiç yadırgamadan, “açı, üçgen, eşit, dörtgen” diyorlar. “Hayvanat-ı fıkariye” nin yerine “belkemikliler”, “zat-ül fırkateyn” in yerine, “iki çenekliler” tutmuştur.

 

Bunları böyle öğrenen yeni Türk çocuğu, yarının ergin adamı olduğu zaman, biz babalarının bu kadar kolay, bu kadar iyi, bu kadar verimli bir işte neden o kadar uğraşmak zorunda kaldığımıza şaşacaklardır.

 

Okul yavruları şöyle dursun, bugünün üniversite profesörlerinde bile öz dil ve öz dilden terim sevgisinin ne kadar kuvvetli bir yolda birleştiğini, kurultayda kendi ağızlarından dinlemiş bulunuyoruz. Elli, altmış yılın yükünü omuzlarında taşıyanlardan başlıyarak, Türk bilim dünyasına kol salan bu sevgi yüreklerimizi ateşledikçe, her gün biraz daha ileri atılacağımıza hiç şüphe yoktur.”[42]

 

21. HASAN ÂLİ YÜCEL

Yücel, Türkçe hakkındaki görüşlerini öz Türkçe çalışmalarına bağlı olarak aktarmıştır. Kısaca şunları söylemektedir:

 

“Dil değişimine inananlar, ona yürekten katılanlar; evimizde oturup düzgün (kafiyeli), Nedim ağzından gazeller yazarak kendimizi ve iki üç (tiryaki) yi eğlendirmek kaygusunda değiliz. Bizim bütün düşüncemiz, derisi katılaşmış elile sapanını tutan, çatlak topuklu, çorapsız ayağile Türk topraklarına basan yurddaşlarımızın dediğini anlamak, yapmasını istediklerimizi ona kolayca anlatmaktır.

 

İşte öztürkçe, bu kaygıları, bu dilekleri, bu ülküleri anlatan; bu kaygılarda, bu dileklerde, bu ülküde ulusun anlaşmasına yarayan bir dildir.”[43]

 

22. YAŞAR NABİ NAYIR

Yaşar Nabi Türkçe üzerine düşüncelerini bir dizi halinde çeşitli dergilerde yayımlamıştır:

 

“Türk dilinin özleşmesi için son birkaç yıl içinde başarılan işler Osmanlı tarihinin yüz yıllarına sığışan dil çalışmalarının bütününden üstündür.

(...) Dil işi her şeyden önce bir estetik işidir, ne kadar ilmî bir görüşle hazırlanmış olursa olsun; estetik kaidelerine uymıyan kelimeler halk diline çok güç yerleşebilir. Pek büyük ve ehemmiyetli bir iş olan söz yayma işi doğrudan doğruya sanatkârlara düşen bir iştir. Sanatkâr, tabiî bir insiyakla, yaşayacak kelimeleri yaşamak imk3anı olmayanlardan ayır eder, onları en doğru yerlerde ve en doğru şekiller içinde kullanarak halkın dilinde yeniden diriltir veya yoktan yaratır.

 

(...) Dil özleşmesi işinde bence en dikkat edilmesi lâzım olan nokta, halk dilimize girimiş arapça kelimeleri kök-kelime hâline getirip bunların söz ailelerini atmak ve türkçe eklerle yeni kelimeler yaparak köke yabancı olan sözü türkçeleştirmektir. Bütün milletler dil işlerinde bu yoldan gitmişlerdir. Meselâ, “millet” kelimesi halk dilimize girmiştir. Fakat, “milel”, “millî”, “milliyet”, gibi kelimeler ancak münevverler arasında bilinir. Şu halde biz millet kelimesinden gelen arapça kelime ailesini dilimizden kolayca atabiliriz. Bunun için de millî mukabilinde, yerine göre, milletçe veya milliyetlik, beynelmilel yerine milletler arası, milliyet kelimesi yerine de başka bir ekle bulunacak yeni bir söz kullanabiliriz.”[44]

 

“Halk ve konuşma diline girmiş kelimeleri değiştirmek pek güç ve lüzumsuz bir iştir. Buna karşılık yazı ve edebiyat dilimizde biraz daha sadeliğe doğru gitmek imkânı vardır. Bunun için dilimizdeki yabancı kaynaklara atfedilen ve başka öz Türkçe karşılığı bulunmayan sözleri kök olarak kabul etmek, bunların kelime ailelerini atarak yerlerine aynı köke Türkçe ekler ilâvesile özleştirilmiş kelimeler yapmak.

 

(...) Dil özleşmesi hareketinin getirmiş olduğu yeni kelimeler içinde bir çokları pek güzel ve ahenklidir. Bunları kullanmayı ihmal etmeyerek dilde yerleşmelerini temin etmek vazifesi de edebiyatçılarımıza düşer.”[45]

 

23. CAHİT SITKI TARANCI

“Dilimizin yabancı kelimelerden silkinip kökü Türk olan kelimeler kazanmak yolundaki kalkınmasına Türkçeyi seven bir vatandaş sevinirse de yalnız edebiyatçı bayram yapar. Mukadderatını Türkçenin mukadderatına bağlamış adam sıfatiyle bugünkü şairin ve nâsirin, dilimizi istikrar ve istiklâle götüren bu meselde menfaati olduğu için, bayram yapması tabiîdir.”[46] diyen Cahit Sıtkı’nın Türkçeye yeni girebilecek sözcükler için ölçütünü de şu biçimde koyar:

 

“Yeni kelimeleri de cemiyet oldurur, o kelimelere şiirdeki yerini şair verir. Aşçıdan lezzet, şairden güzellik, her ikisinden de ustalık istenir. O halde günümüzün Türk şairi, Türk halkı nezninde taliini deneyen yeni kelimelerin macerasına bugünlük seyirci kalacak ancak tutunmaya muvaffak olanların aradan zaman geçtikten, bu kelimeler şarap gibi, dostluk gibi eskidikten sonra sırası gelince şiir şerbetinde vişne veya şeker yerine kullanacaktır. Ve nihayet bilmeli ki, eski veyahut yeni her kelime, şiire girmedikçe ölmezlik sırrına eremez.”[47]

 

24. SABAHATTİN EYUBOĞLU

Eyuboğlu,, Türkçe üzerine görüşlerini birkaç denemesinde dile getirmiştir. “Yabancı Dil ve Kültür”[48] başlıklı denemesinde yabancı dilin gerekli olduğunu ama bunun bir beyin jimnastiği biçiminde öğretilmesi gerektiği üzerinde durur. Yabancı bir dilin çocuğa ne zaman öğretilmesi gerektiği şu şekilde dile getirir:

 

“Yabancı dil tedrisatı hiçbir zaman ana dille teması kaybetmemelidir ve daima ikinci dil olarak kalmalıdır. Bu itibarla çocukları erkenden ana dillerinden ayırmak çok tehlikeli olabilir. Düşünmeğe yabancı dilde başlamış olan çocuk gayet tuhaf bir mahlûk olabilir: Ne tam mânasıyla kendisi, ne de tam mânasıyla başkası!... Memleketimizde bu akıbete uğramış olanlar maalesef pek çoktur. Türk çocuğunun dimağı düşünmeye Türk dilinde açılmalıdır. Aksi takdirde yabancı dil fayda değil zarar verir. Zihin terbiyesi dediğin şey ancak yabancı dilin ikinci bir dil olarak kalmasile mümkündür. Ana dilinin zararına öğrenilmiş yabancı dilden daha gülünç hiçbir şey tasavvur edemiyorum. Az çok sağlam bir dil kültürü olmadıkça yabancı dilden alınacak meyve adsız, tadsız, renksiz, ağza konmaz bir şey olacaktır. Kendi rengi olmayan, başka birisinin rengi ile zenginleşemez.”

 

Bunun yanı sıra Eyuboğlu, “Yazı Dilimiz” ve “Yine Devrik Cümle” başlıklarını taşıyan iki denemede Türkçe üzerine düşüncelerini dile getirmiştir. Denemede dilin işlevi üzerine durulmaktadır:

 

“Dön dolaş, hep bu dil meselesi çıkıyor karşımıza, yeni Türkiye’nin her meselesi, önünde sonunda dilimize dokunuyor, zorluyor, kurcalıyor, evirip çeviriyor dilimizi. Bir ileri bir geri, ama hep değişme, gelişme halinde yazı dilimiz. Yeni Türkiye yeni Türkçesiz olamıyor demek. Dilimizle birlikte kalkınıyoruz. Atatürk’ün dille uğraşması bundan; kanunlarımızın iki de bir dil değiştirmesi bundan; eski yeni çatışmalarının kızışması bundan; dil yeniliklerinin hemen politik anlamlar kazanması bundan.”[49]

 

 

Dipnotlar için tıklayınız

 

KAYNAKÇA

 

Ataç,  Nurullah “Gramer”, Haber, 30 Birinci Kanun, 1938, s.3.

Ataç,  Nurullah, “Türkçe Yazmak Zevki”, Haber, 11 Mayıs, 1938, s.3.

Baltacıoğlu, İsmail Hakkı, “Dil Türkçülüğü”, Yeni Adam, S. 49

Baltacıoğlu, İsmail Hakkı, “Türkçesi Olmayan Gazeteciler”, Yeni Adam, S. 140, 3 Eylül 1936, s. 2.

Baltacıoğlu, İsmail Hakkı, “Yazı Dili Konuş Dili Olamaz”, Yeni Adam, S. 53, 17 Kanunusâni 1935, s. 19.

Cumhurbaşkanları, Başbakanlar ve Milli Eğitim Bakanlarının Milli Eğitimle İlgili Söylev ve Demeçleri, I.Cilt, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1946.

Dewey, John, Türkiye Maarifi Hakkında Rapor, Maarif Vekaleti Yayını, İstanbul, 1939.

Duru, Kazım Nami, “Gramere Lüzum Yok”, Resimli Ay, S.7, Eylül 1929, s.1-2.

Eyuboğlu, Sabahattin, “ Yabancı Dilh ve Kültür”, Ülkü, Yıl 7, S. 41, Temmuz 1936, s. 358

Eyuboğlu, Sabahattin, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, (Haz: Azra Erhat), Cem Yayınevi, İstanbul, 1997, s. 56.

Gökalp, Ziya, Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1976, s. 95-99.

Gövsa, İbrahim Alâaddin "Harflerimizin Kabahati", Resimli Gazete, C.1, S.27, 8 Mart 1340 (1924), s.2.

Karabekir, Kazım, “Lâtin Harflerini Kabul Edemeyiz”, Hâkimiyet-i Milliye, S. 755, 5 Mart 1339 (1923), s.2.

Karadağ,  Özay, “Kazım Nami Duru ve Yeni Kültür’de Çıkan Makaleleri”, Yayımlanmamış Seminer Ödevi. Ankara 2001.

Köprülüzâde, Mehmed Fuad, “Harf Meselesi”, Millî Mecmua, C.7, S. 75, 1 Kanunuevvel, 1926, s.1206-1207.

M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362.

Müftüoğlu, Ahmet Hikmet, Gönül Hanım (Haz: Fethi Tevetoğlu), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990, s. 56-57.

Nayır, Yaşar Nabi “Dil Özleşmesi İçin”, Varlık, C. 2, S.30, Birinci Teşrin 1934, s.1.

Nayır, Yaşar Nabi, “Dil Özleşmesi İçin Düşünceler”, Varlık, C.2, S.35, 15 Birinci Kânun 1934, s. 162.

Orhon, Orhan Seyfi, “Dil Bilginimiz Besim Atalay’a”, Divan Edebiyatı, Çınaraltı, C. 1, S. 10, 11 Birinci Teşrin 1941, s. 9.

Ozanoğlu, Yahya Saim, “Yazı Dilimiz”, Evrensel Ay, S.49, Son Kanun, 1930, s. 14.

Ozansoy,  Halit Fahri, “Güzel Türkçe Seferberliği”, Servetifünun Uyanış, C. 72/8, S. 1885/200, 29 Eylül 1932, s.279.

ÖKSÜZ, Yusuf Ziya, Türkçenin Sadeleşme Tarihi Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1995, s.173.

Özçelebi, Betül, Cumhuriyet Döneminde Edebî Eleştiri 1923-1938, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1988, s.221-229.]

Parlatır, İsmail, "Genç Kalemler İçinde Ömer Seyfettin", Doğumunun Yüzüncü Yılında Ömer Seyfettin, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Ankara, 1992, s.87-111.

Ran, Nâzım Hikmet, “Gramere Lüzum Var mı?” Resimli Ay, S. 7, Eylül 1929, s.39.

Resimli Ay, “Mekteplerden Arapça ve Acemce Kalkmalı mıdır?”, Resimli Ay, S. 10, Aralık 1929, s. 17, 37.

Safa,  Peyami, “Vazifeye Davet”, Resimli Ay, S. 8, Teşrinievvel 1929, s.13.

Salihoğlu, Mehmet, “Ataç’ın Dilciliği”, Ataç’la Gelen, Ayyıldız Matbaası, Ankara, 1968, s. 109-179.

Saraçoğlu, Şükrü "1925 Yılında Türk Millî Eğitimi" Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, S.43, Ankara, 1988, s.50-53.

Solok, Cevdet Kudret, “Türkçe’nin Özleşmesinde Ölçü” Varlık, S. 446, 15 Ocak 1957.

Solok, Cevdet Kudret, “Türü Dilini Tecavüzden Koruma Cemiyeti”, Varlık, C.7, S. 134, 1 Şubat 1939, s. 69-70.

Tarancı, Cahit Sıtkı, “Yeni Türkçe Kelimelere Dair”, Vakit, S. 9330, 8 Şubat 1944.

Tarancı,Cahit Sıtkı Yazılar, (Yayına Hazırlayan Hakan Sazyek, Can Yayınları, İstanbul, 1995, s. 61-63.

Temizyürek, Fahri, Atatürk Dönemini Türkçenin Öğretimi ile İlgili Olarak Geliştirilen Devlet Politikaları, Türk Yurdu (Türkçeye Saygı Özel Sayısı), C.21, Şubat-Mart 2001 S.162-163, s.58-59.

Timurtaş, Faruk Kadri, "Türkçecilik Cereyanının Tarihi", Türk Dünyası El Kitabı, II.Cilt, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1992, s.248-258.;

Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.

Uşaklıgil,  Halit Ziya, “Konuşma Dili”, San’ata Dair III, Maarif Basımevi, İstanbul, 1955, s.115.

Ülkütaşır, M. Şakir, Atatürk ve Harf Devrimi, Türk Dil Kurumu Yayınları, 3.b., Ankara 2000,s.49-50

Yalçın, Hüseyin Cahit, “Lisan Öğrenmek İçin Gramere Lüzum Var mı?”, Resimli Ay, S. S. 8, Teşrinievvel 1929, s.14.

Yeni Kültür, Ankara 1942, S. 64, s. 65-69.

Yücel, Hasan Âli, “Öz Türkçe Nedir?”, Varlık, C.2, S. 35, 15 Birinci Kânun 1934, s.162.

YücelHasan Âli, Türkiye'de Orta ÖğretimT.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1994, s.21-22.

TBMM Zabıt Ceridesi, I:13, C.1, 9.5.1920, s.241-242

Hakimiyet-i Milliye "İlk Tedrisat Komisyonu Raporu", 15.08.1923; "Halk Terbiyesi Raporu", 20.08.1923.

İlmi Heyet, Hakimiyeti Milliye, 25.04.1924.

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri, “Türkçe”, Kadro, C.1, S.9, Eylül 1932, s. 20-21.

Besim, Tevfik, “Dil Meselesi”, Varlık, C. 8, S. 147, 15.08.1939, s. 78-79.

Dilmen, İbrahim Necmi, “Onuncu Dil Bayramı Münasebetiyle” Varlık, 01.10.1942. (Bu makale, TDK genel sekreteri Dilmen 26 Eylül 1942 günü Ankara radyosunda yaptığı konuşma metnidir.)

Nayır, Yaşar Nabi, “Dil Özleşmesi İçin”, Varlık, C.3, S.58, 1 İlkkânun 1935, s.1-2.

Atalay, Besim, “Türkçe Davası II”, Çınaraltı, C. 1, S. 3, 23 Ağustos 1941, s. 4.

Atalay, Besim, “Türkçe Davası”, Çınaraltı, C. 1, S. 2, 16 Ağustos 1941, s. 7.

Sertel, M. Zekeriya, “Gramere Lüzum Yok”, Resimli Ay, S.7, Eylül 1929, s.1.

DİPNOTLAR

[1] "İlmi Heyet", Hakimiyeti Milliye, 25.04.1924.

[2] Rapor hakkında ayrıntılı bilgi için bkz: John Dewey, Türkiye Maarifi Hakkında Rapor, Maarif Vekaleti Yayını, İstanbul, 1939.

[3] Şükrü Saraçoğlu, "1925 Yılında Türk Millî Eğitimi" Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, S.43, Ankara, 1988, s.50-53.

[4] Daha fazla bilgi için bkz: Fahri Temizyürek, Atatürk Dönemini Türkçenin Öğretimi ile İlgili Olarak Geliştirilen Devlet Politikaları, Türk Yurdu (Türkçeye Saygı Özel Sayısı), C.21, Şubat-Mart 2001 S.162-163, s.58-59.

[5] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362.

[6] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362. (1930)

[7] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362. (1932)

[8] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362. (1938)

[9] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362. (1930)

[10] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 362. (1932)

[11] Ayrıca bkz: M.E.G.S.B., Atatürkçülük Birinci Kitap, İstanbul, 1987, s. 364.

[12] Ziya Gökalp, Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muasırlaşmak, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1976, s. 95-99.

[13] Yakup Kadri Karaosmanoğlu, “Türkçe”, Kadro, C.1, S.9, Eylül 1932, s. 20-21.

[14] Ahmet Hikmet Müftüoğlu, Gönül Hanım (Haz: Fethi Tevetoğlu), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990, s. 56-57.

[15] Köprülüzâde Mehmed Fuad, “Harf Meselesi”, Millî Mecmua, C.7, S. 75, 1 Kanunuevvel, 1926, s.1206-1207.

[16] Peyami Safa, “Vazifeye Davet”, Resimli Ay, S. 8, Teşrinievvel 1929, s.13.

[17] Cevdet Kudret Solok, “Türü Dilini Tecavüzden Koruma Cemiyeti”, Varlık, C.7, S. 134, 1 Şubat 1939, s. 69-70.

[18] A.g.m.

[19] A.g.m.

[20] Cevdet Kudret Solok, “Türkçe’nin Özleşmesinde Ölçü” Varlık, S. 446, 15 Ocak 1957.

[21] Yeni Kültür, Ankara 1942, S. 64, s. 65-69.

[22] Daha geniş bilgi için bkz: Özay Karadağ, “Kazım Nami Duru ve Yeni Kültür’de Çıkan Makaleleri”, Yayımlanmamış Seminer Ödevi. Ankara 2001.

[23] Kazım Nami Duru, “Gramere Lüzum Yok”, Resimli Ay, S.7, Eylül 1929, s.1-2.

[24] M. Zekeriya Sertel, “Gramere Lüzum Yok”, Resimli Ay, S.7, Eylül 1929, s.1.

[25] Resimli Ay, “Mekteplerden Arapça ve Acemce Kalkmalı mıdır?”, Resimli Ay, S. 10, Aralık 1929, s. 17, 37.

[26] Nâzım Hikmet, “Gramere Lüzum Var mı?” Resimli Ay, S. 7, Eylül 1929, s.39.

[27] Yahya Saim Ozanoğlu, “Yazı Dilimiz”, Evrensel Ay, S.49, Son Kanun, 1930, s. 14.

[28] Daha geniş bilgi için bkz: Mehmet Salihoğlu, “Ataç’ın Dilciliği”, Ataç’la Gelen, Ayyıldız Matbaası, Ankara, 1968, s. 109-179.

[29] Nurullah Ataç, “Türkçe Yazmak Zevki”, Haber, 11 Mayıs, 1938, s.3.

[30] Nurullah Ataç, “Gramer”, Haber, 30 Birinci Kanun, 1938, s.3.

[31] Halit Fanri Ozansoy, “Güzel Türkçe Seferberliği”, Servetifünun Uyanış, C. 72/8, S. 1885/200, 29 Eylül 1932, s.279.

[32] İsmail Hakkı Baltacıoğlu, “Yazı Dili Konuş Dili Olamaz”, Yeni Adam, S. 53, 17 Kanunusâni 1935, s. 19.

[33] İsmail Hakkı Baltacıoğlu, “Türkçesi Olmayan Gazeteciler”, Yeni Adam, S. 140, 3 Eylül 1936, s. 2.

[34] İsmail Hakkı Baltacıoğlu, “Dil Türkçülüğü”, Yeni Adam, S. 49

[35] Halit Ziya Uşaklıgil, “Konuşma Dili”, San’ata Dair III, Maarif Basımevi, İstanbul, 1955, s.115.

[36] Besim Atalay, “Türkçe Davası”, Çınaraltı, C. 1, S. 2, 16 Ağustos 1941, s. 7.

[37] Besim Atalay, “Türkçe Davası II”, Çınaraltı, C. 1, S. 3, 23 Ağustos 1941, s. 4.

[38] Tevfik Besim, “Dil Meselesi”, Varlık, C. 8, S. 147, 15.08.1939, s. 78-79.

[39] Orhan Seyfi Orhon, “Dil Bilginimiz Besim Atalay’a”, Divan Edebiyatı, Çınaraltı, C. 1, S. 10, 11 Birinci Teşrin 1941, s. 9.

[40] Hüseyin Cahit Yalçın, “Lisan Öğrenmek İçin Gramere Lüzum Var mı?”, Resimli Ay, S. S. 8, Teşrinievvel 1929, s.14.

[41] Varlık, 01.10.1942. (Bu makale, TDK genel sekreteri Dilmen 26 Eylül 1942 günü Ankara radyosunda yaptığı konuşma metnidir.)

[42] A.g.m.

[43] Hasan Âli Yücel, “Öz Türkçe Nedir?”, Varlık, C.2, S. 35, 15 Birinci Kânun 1934, s.162.

[44] Yaşar Nabi Nayır, “Dil Özleşmesi İçin”, Varlık, C. 2, S.30, Birinci Teşrin 1934, s.1.

[45] Nayır, “Dil Özleşmesi İçin”, Varlık, C.3, S.58, 1 İlkkânun 1935, s.1-2. Ayrıca bkz. “Dil Özleşmesi İçin Düşünceler”, Varlık, C.2, S.35, 15 Birinci Kânun 1934, s. 162.

[46] Cahit Sıtkı Tarancı, Yeni Türkçe Kelimelere Dair”, Vakit, S. 9330, 8 Şubat 1944; Cahit Sıtkı Tarancı, Yazılar, (Yayına Hazırlayan Hakan Sazyek, Can Yayınları, İstanbul, 1995, s. 61-63.

[47] A.g.m.

[48] Ülkü, Yıl 7, S. 41, Temmuz 1936, s. 358. Ayrıca bkz: Sabahattin Eyuboğlu, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, (Haz: Azra Erhat), Cem Yayınevi, İstanbul, 1997, s. 56.

[49] Sabahattin Eyuboğlu, “Yazı Dilimiz Üstüne”, Yeni Ufuklar, Ekim 1956, s.74-78; “Yine Devrik Cümle”, Yeni Ufuklar, Ocak 1957, s. 79-83. Ayrıca bkz: Sabahattin Eyuboğlu, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, (Haz: Azra Erhat), Cem Yayınevi, İstanbul, 1997, s. 366-375.

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Yönetici Giriş Paneli

Scroll to top